یکشنبه / ۱۹ تیر ۱۳۹۰ / ۱۰:۴۴
سرویس : پژوهش
کد خبر : ۱۶۱۱
گزارشگر : ۵۵۳
سرویس پژوهش

کارآفرینی در رسانه‌ها و حوزه ارتباطات

کارآفرینی در رسانه‌ها و حوزه ارتباطات
(یکشنبه ۱۹ تیر ۱۳۹۰) ۱۰:۴۴

نوشته‌ی: مریم سلطانی احمدی

مقدمه

در این نوشتار سعی بر آن است تا به تعریف و تبیین موضوع مد نظر که کارآفرینی در عرصه رسانه‌ها و ارتباطات در دنیای امروز است، دست پیدا کنیم و از خلال شفافیت نسبی موضوع به رابطه‌ها و معناها و برداشت‌های موردنیاز و کاربردی در حوزه تخصصی‌تری چون رسانه‌های چاپی (مطبوعات) در عرصه رسانه‌ای و فرهنگی ایران اسلامی برسیم. مسئله‌ای که احساس توجه علمی و عملی به آن لحظه به لحظه با سیر شتابنده و پیچیده فضای اطلاع‌رسانی در حرکت‌های جوامع و انسان‌ها به سوی تغییر و تحول در جهات مختلف با کیفیات گوناگون آن ملموس می‌باشد. بدین خاطر با تعیین اولویت‌ها  بحث را پی‌گیری می‌کنیم.

تعاریف، مفاهیم و مبانی

-       کارآفرین و کارآفرینی/ رسانه‌ها و حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات

تک تک هر یک از کلمات خود مفاهیم جداگانه و قابل بررسی در جهات کلی و جزئی و عمومی و تخصصی می‌باشند، اما به حد نیاز و وسعت متن از آن‌ها سخن گفته می‌شود.

زمان زیادی نیست که کلمات کارآفرین و کارآفرینی در رسانه‌های مختلف تکرار می‌شود و هر کس به سلیقه خود از این واژه جدید برای اشاره به مدیران، افراد موفق، سرمایه‌داران، صادرکنندگان، دلال‌ها و تاجران استفاده می‌کند، هرچند هر کدام از این افراد ممکن است کارآفرین باشند ولی هیچ‌کدام مصداق کاملی برای این مفهوم نیستند، به‌راستی کارآفرین کیست؟ آیا کارآفرینان ویژگی‌های متمایزی از دیگر بازیگران صحنه اقتصاد دارند؟ نگاهی به مسیر حرکت فعالیت‌های کارآفرینان، مبدأ و منشأ و حرکت و انرژی که در طول مسیر آنان را تغذیه می‌نماید در تصویری اجمالی از شخصیت کارآفرین ارائه شده است. در 11 واژه شاید بتوان ویژگی‌های یک شخصیت کارآفرین را به لحاظ روانی و رفتاری برشمرد که به قرار زیرند:

 1- آرزومندی 2- کنترل درونی 3- نیاز به استقلال 4- خلاقیت 5- قدرت تحمل 6- آینده‌نگر بودن و چشم‌انداز داشتن 7- به استقبال فردا رفتن 8- مصمم بودن 9- تمرکز 10- انگیزش 11- وقف و از خودگذشتگی.

کارآفرینی مفهومی است که تاکنون از دیدگاه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است و همه بر این باورند که کارآفرینی موتور محرکه کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه است. سه دلیل مهم کشورها برای توجه به مقوله کارآفرینی، تولید ثروت، توسعه تکنولوژی و اشتغال مولد است. در اواخر دهه 70 در بسیاری از کشورهای پیشرفته به علت تغییر در ارزش‌ها و گرایش‌های جامعه و البته تغییرات جمعیت‌شناختی، موجی از کسب و کارهای کوچک و افراد خود اشتغال به وجود آمد. به علت تغییرات عمیق این پدیده مطالعات زیادی از چهار دیدگاه اقتصاد، مدیریت، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی انجام شده است. با وجود قدمت بررسی کارآفرینی و تلاش محققین فراوان مانند سایر مفاهیم علوم انسانی ارائه تعریفی قطعی و مشخص برای آن، کاری دشوار و حتی غیرممکن است. توجه به سیر تکاملی این مفهوم خود شامل نکات جالبی است. در سیر تکاملی مفهوم کارآفرینی، عوامل زیادی مانند ریسک‌پذیری، نوآوری و... به این مفهوم اضافه شده است. (Karafarini.mu.ir: 1390).

آنچه روشن است در تمامی دیدگاه‌ها، موضوع کارآفرینی فراتر از یک کارکرد اقتصادی است. چرا که علل و پیامدهای آن در سایر علوم، ازجمله در روان‌شناسی، مدیریت اجتماعی و علوم دیگر قابل تبیین است. (ازوجی، 1386: 39)

سیر تاریخی مفهوم کارآفرینی در غرب 5 دوره را شامل می‌شود 1- دوره قرن 15 و 16، 2- دوره قرن 17، 3- دوره‌ قرن 18 و 19، 4- دوره قرن میانی بیستم، 5- (دوره پنجم از اواخر دهه 1970 تاکنون). در دوره معاصر همزمان با موج ایجاد کسب و کار کوچک و رشد اقتصادی و نیز نقش کارآفرینی به عنوان تسریع‌کننده این ساز و کار به این مفهوم توجه زیادی شد و رویکرد چندجانبه به این موضوع صورت گرفت. تا قبل از این دوره اغلب توجه اقتصاددانان به کارآفرینی معطوف بود، اما در این دوره به تدریج روان‌شناسان و جامعه‌شناسان به ابعاد مختلف کارآفرینی و کارآفرینی توجه کرده‌اند (همان، 1386: 43-42).

 

رسانه‌ها، ارتباطات و فناوری اطلاعات

واژه‌های فوق، مدت زمان زیادی جزء واژه‌های کاربردی زندگی شخصی، عمومی، خصوصی جوامع گشته‌اند و دیگر پروژه و یا کاری در حوزه‌های مختلف اجتماعی ـ سیاسی ـ اقتصادی و فرهنگی بدون ذکر این الفاظ، در اکثر موارد قابل بیان نمی‌باشد. به لحاظ مفهومی، رسانه‌ها را چه وسایل ارتباطی عصر مدرن، واسطه بین فرستنده و گیرنده پیام‌ها، معناها و ارزش‌ها در جامعه، منبع اطلاع‌رسانی، آگاهی و انتقال اطلاعات یا، سازنده معنا، تحریف‌کننده و تغییردهنده واقعیت، و موارد بسیار و متفاوتی از این گزینه‌ها بدانیم، به دلیل شیوع، سرعت، عمومیت، مقبولیت، تسهیل امور زندگی امروزی و روزمره، و بسیاری از ویژگی‌ها و خصوصیت‌های ذاتی و غیرذاتی و ابزاری و کارکردی‌شان به طور حداکثری وارد ساختارهای اجتماعی ـ سیاسی جوامع شدند و به عنوان بازو و محملی برای انجام و آغاز مسائل گشته‌اند و لحظه به لحظه مشاهده می‌کنیم که سیر صعودی رشد تکنیک و تکنولوژی در حوزه ارتباطات مدرن، اعم از چاپی، دیداری و شنیداری و مجازی در جریان است و این مورد، ارتباطات واسطه‌مند انسان‌ها و پیرامون‌شان را پیچیده‌تر و متغیرتر می‌کند. اما توجه ما در موضوع مورد بحث مقاله بر روی ابعاد خدماتی و فرهنگی تأثیرگذاری وسایل ارتباطی می‌باشد که با فناوری‌های اطلاعات IT[1] و ICT[2] و IKT[3] و رشد  تکنولوژی فضای ارتباط متحرک در شبکه خدمات موبایل و غیره نیز همراه می‌باشد و به تولید مهارت‌هایی انجامیده که بدون یادگیری آن‌ها نمی‌توان در فضای رسانه‌ای زندگی این عصر و این قرن و قرون دیگر همگام و هماهنگ حرکت کرد. به عبارت دیگر مهارت‌های کامپیوتری، اینترنتی، نرم‌افزاری، پردازش داده‌ها، ساخت و تولید برنامه‌های رشد و پیشرفت در حوزه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی با ابزارهای کامپیوتری، داشتن ورودی و خروجی و مدیریت زمانی منظم در اداره کشورها و ملت‌ها جز ضروریات حرکت پایدار، معنادار و کارآمد زندگی می‌باشد. از بعد مفهومی دیگر نیز که مد نظرمان بود، رویه تأثیرگذاری و تبلیغ و شناخت حوزه ارتباطات می‌باشد که نقش بسزایی در آموزش و ترویج برخی مفاهیم کاربردی و موردنیاز در هر جامعه دارد و در برهه‌های مختلف از زمان تأسیس این وسایل در خدمت اهداف غالب و مورد اجماع دولت‌ها و ملت‌ها حرکت کرده است و شاید بتوان گفت بخش مهم و اعظمی که در مورد رسانه‌های مادی و الکترونیکی سرمایه‌گذاری شده و قابلیت آن را دارد، حوزه تبلیغ و ایجاد و حذف یک فرهنگ و یا فرهنگ‌هایی از موضوعات و پدیده‌ها و فضاهای مختلف است که سیاستمداران و صاحبان جو غالب تصمیم می‌گیرند بر چه امواجی مانور دهند.

گفته‌های بزرگان انقلاب و رهبران انسان‌ساز ما در این زمینه خود دال بر این واقعیت است که قریب به مضمون می‌فرمایند صدا و سیما، دستگاه‌های تبلیغی، دانشگاه عمومی هستند که می‌توانند جامعه را اصلاح و یا به فساد بکشانند و یا در خدمت و هدایت یا خیانت جامعه و ملت باشند.

رسانه‌ها و کارآفرینی

در مورد ارتباط رسانه‌ها و کارآفرینی بایستی به لحاظ نظری ـ مفهومی بیان کرد که طی تعاریف و تبیین‌های قبلی در باب تک تک این مفاهیم می‌توانیم ارتباطی واقعی و تأثیرگذار را در این حوزه شرح دهیم و به فراخور درک‌مان و مشاهده تجربیات و واقعیت بیرونی بحث نظری را مطرح کنیم و به ابعاد مختلف این رابطه بپردازیم. چگونه است که می‌توان تعامل و رابطه دو سویه رسانه‌ها و کارآفرینی را توجیه و تفسیر کرد؟ کدام مؤلفه‌ها و ویژگی‌ها و کارکردهایشان با یکدیگر همخوانی و تأثیر مستقیم و غیرمستقیم بر روی هم دارند و یا کدام یک جلوتر از دیگری محرک و مولد است؟ و کدام یک علّی‌تر و دیگری معلول و پیامد آن است؟

یافته‌ها و ادراکات نشان می‌دهد که رسانه‌ها به جهت همان خاصیت تبلیغی و فرهنگ‌سازی از شیوه مخصوص و مدل ذاتی خودشان (خصوصاً رسانه‌های دیداری، شنیداری و چاپی، تلویزیونی و مطبوعاتی) نقش بسزایی در ترویج فرهنگ کارآفرینی و ایجاد پایه‌ها و اصول صحیح و لازم کارآفرینی در برنامه‌هایشان دارند و مطبوعات هم به دلایل ویژگی‌های نوشتاری و ساختاری و اجتماعی خود به فراگیری این موضوع کمک می‌کنند. اما در جهت مقابل حوزه کارآفرینی و مبانی و لوازم آن خود رسانه‌ها هم می‌تواند مؤثر و محل نمود باشند، به نحوی که خلاقیت، نوآوری، آزمایش راه‌های کارآمد و زودبازده، پرسرعت و دیگر خصیصه‌های یک عمل کارآفرینی در این حوزه به غایت گسترده با نیروهای زیاد و ابزار زیاد می‌تواند نهضتی در رسانه‌ها پدید آورد و بازدهی آن‌ها را بالا ببرد و از طرفی سود اقتصادی و سایر جنبه‌های معمول کارآفرینی را تأمین و جایگاه‌های جدید و مشاغل و عناوین جدید همراه با مقتضیات زمان و فرهنگ موجود در عرصه رسانه‌ای خلق کند که پویایی دائمی را برای اصحاب رسانه و برنامه‌ها و سیاست‌هایشان پدید آورد. حال این بسته به خود رسانه‌ها اعم از مطبوعات و یا تلویزیون و رادیوست که بخواهند با چه سرعتی و توان و ظرفیتی فعالیت کنند و در راستای سایر ابزارهایی چون تکنولوژی‌ها و فناوری‌های به روز اطلاعات و ارتباطات در فضای مجازی و فضای کامپیوتری به بهبود وضعیت کارآفرینی در جهت خلق فرهنگ کارآفرینی یاری برسانند که امکان‌سنجی این ظرفیت از عهده این مقاله خارج است و تحقیقاتی دیگر را می‌طلبد. اما در مورد تأثیر کارآفرینی در فضای رسانه‌ای باید بیان داشت این یک ظرفیت جدیدتری نسبت به رابطه به قبلی است، چرا که یکی از نقش‌ها و وظایف رسانه ترویج فرهنگ است ولی اگر خود رسانه همین امر موردنظر را در ساختار و سیستم‌اش پیاده کند و موجب توسعه کمی و کیفی حوزه ارتباطی گردد، خلاقیت و کارآمدی و نوآوری‌‌اش به جامعه نیز رسوخ می‌دهد و خود به خود موجب افزایش روح کارآفرینی در جامعه می‌گردد، به دلیل تأثیری که در خود مجموعه رخ داده، به طور سلسله مراتبی تأثیر تحرک و نوآوری رسانه‌ای بازدهی در پیام‌ها و معناها را قوی‌تر می‌کند و به نوعی باز شاهد یک کارآفرینی پی در پی هستیم... که اینجا دیگر نمی‌توان دقیقاً از رابطه علی و معلولی سخن گفت اما به طور جداگانه می‌توانیم به هر یک از این تعاملات بپردازیم.

زمانی که کارآفرینی به عنوان یک شیوه زندگی توسط اکثریت افراد یک جامعه پذیرفته شود، آن جامعه بسیار سریع توسعه می‌یابد، زیرا باعث اشتغال، انتقال تکنولوژی، بهبود کیفیت زندگی، نوآوری و تولید رفاه و ثروت می‌شود، به همین علت و با توجه به اهمیت کلیدی کارآفرینی در اقتصادهای نوین، کشورهای مختلف مصمم هستند برنامه‌های مفصلی را برای بسط و گسترش فرهنگ کارآفرینی درجامعه خود تدارک ببینند تا بتوانند همچنان مسیر رشد و پویایی را ادامه دهند. اصلی‌ترین و مهم‌ترین راه برای بسط و ترویج فرهنگ کارآفرینی، رسانه‌ها هستند. پیدایش فناوری پخش ماهواره‌ای برنامه‌های تلویزیونی و پیدایش اینترنت بر اهمیت درک مجاری ارتباطی فراملی افزوده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این مجاری متفاوت، نقش‌های متفاوتی را در فرایند اشاعه نوآوری‌ها و ایجاد کارآفرینی بازی می‌کند. کارآفرینان بایستی همگام با تغییرات گام بردارند و کوشش کنند تا فرصت‌های ایجاد شده در جریان این تغییرات را کشف و از آن‌ها بهره‌برداری کنند که از سوی دیگر همگامی با تغییرات مستلزم ارتباطات قوی و بستر مناسب فرهنگی است که به تغییرات بها می‌دهد، بستری که بتواند در صورت لزوم رهیافت‌ها و عملکردهای سنتی و قدیمی را کنار گذاشته و رهیافت‌های نوینی را برگزیند و این امر بدون ابزار رسانه‌ای غیرممکن خواهد بود. تمام این کارها برای بسط عدالت و توسعه در سطح جامعه است و توسعه بدون استفاده از رسانه‌های همگانی غیرممکن است، درک ارزش‌ها و تکنیک‌های ارتباطات و دستیابی به فناوری اطلاعات می‌تواند درخلق یک بخش پویا و کارآمد بسیار مهم باشد که در همین راستا برخی جوامع به صورت آگاهانه از رسانه‌ها سود می‌جویند وروز به روز بر بهبود و سطح آگاهی و ارتقای فرهنگی جامعه خود می‌افزایند و در برخی دیگر ناآگاهانه از رسانه‌های جمعی استفاده می‌شود که در این سیستم تأثیر رسانه‌ها بر جامعه ممکن است منشأ مصرف زیاد، ورود نامناسب هنجارهای بیگانه و عوامل عقب‌ماندگی و حتی موجب کسب ثروت‌های نامشروع از طریق تبلیغات سرمایه‌گذاری بدون ریسک شود و به نوعی دلالی‌گری را موجب می‌گردد. (شاطری، 78: 102)

 

کارآفرینی رسانه‌ای و فرهنگی

در این قسمت می‌خواهیم به جنس کارآفرینی در عرصه رسانه‌ای و فضای موجود در آن اشاره کنیم. به نظر می‌رسد تمام رسانه‌ها به دلیل همان ماهیت فرهنگی و نقش مؤثر در ترویج فرهنگ کارآفرینی و هر فرهنگ دیگری، دست به هر عملی، در هر حوزه‌ای بزنند از تبعات و ویژگی‌های فرهنگی آن جدا نیستند اگر رسانه‌ها را کارآفرین فرهنگی بنامیم در هر جهتی که فعالیت می‌کنند، به نوعی دست به کارآفرینی فرهنگی زده‌اند و هیچ گاه حتی در حوزه اقتصاد فرهنگ هم به مانند مدیران بنگاه‌های اقتصادی صرف نیستند اگر هدف اصلی حوزه فرهنگ در رسانه فراتر از سود و درآمد باشد ـ که باید این‌گونه باشد و از این هدف انحراف پیدا نکنند ـ  در حوزه رشد مادی خود نیز سعی بر آن دارد تا تبدیل به یک بازار  کار و خدمات اقتصادی نشود. بنابراین با ورود به حوزه کارآفرینی، کافی است رسانه‌ها تعریف درست کارآفرینی را لحاظ کنند تا با یک سرمایه‌گذار صرف و ریسک مالی، فضای ذهنی و مجموعه خود را تحت‌الشعاع قرار ندهند و کلید اصلی کارآفرینی در جهت تغییر و تحول مثبت در جهت دیده‌بانی از جامعه و تعالی خواست‌های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و هنری مردم باشند و در اینجاست که غایت کارآفرینی به ظهور می‌رسد و حتماً خدمات فرهنگی اصحاب رسانه خریدارهایی هم پیدا خواهد کرد.

کارآفرینی و کارآفرینی مطبوعاتی با نگاه به ایران اسلامی (موانع و ضرورت‌ها)

جفری تیمونز در خصوص کارآفرینی می‌نویسد؛ کارآفرینی خلق و ایجاد بینشی ارزشمند از هیچ است. کارآفرینی فرایند ایجاد و دستیابی به فرصت‌ها و دنبال کردن‌ها، بدون توجه به منابعی است که در حال حاضر موجود است. کارآفرینی شامل خلق و توزیع ارزش و منابع بین افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها و جامعه است. چل ‌ وهاورث در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که کارآفرینان افرادی هستند که قابلیت مشاهده و ارزیابی فرصت‌های تجاری، گردآوری  منابع موردنیاز و دستیابی به مزایای حاصل از آن‌ها را داشته و می‌توانند اقدامات صحیحی را برای رسیدن به موفقیت انجام دهند (ازوجی، 1386: 40-41).

حال با گذری به شرایط کشورمان، از ورود این مفهوم و چگونگی پرداختن به آن آگاه می‌شویم تا به مرحله اصلی بحث‌مان که کارآفرینی مطبوعاتی و فرهنگی می‌باشد برسیم.

در کشور ما در چند ساله اخیر، به موضوع کارآفرینی توجه شده و قبل از آن به جز چند مورد خاص تقریباً سابقه‌ای در زمینه فعالیت در خصوص آن وجود نداشته است. متأسفانه عده زیادی از مسئولان، مردم، و حتی تحصیلکرده‌ها و اساتید دانشگاهی برداشت و تلقی غلط از کارآفرینی دارند. زیرا این واژه که ترجمه اغواکننده‌ای از کلمه enterprenurship است را به معنای ایجاد کار یا اشتغال‌زایی می‌دانند (1389 :karafarini.mu.ir)

این واژه خود از قرن‌ها پیش و قبل از آنکه به زبان امروزی مطرح شود، در زبان فرانسه متداول شد، این واژه معادل کلمه فرانسوی Enterprendre به معنای «متعهد شدن» است (ازوجی، 1386: 37) پس در فرهنگ غربی نیز که منشأ این واژه بوده، چنین معنایی که در کشور ما جا افتاده، وجود نداشته و دارای مفهوم وسیع‌تر و باارزش‌تر از برداشت فوق می‌باشد، این برداشت ناصحیح از کارآفرینی و همچنین تورم نیروی انسانی بیکار در جامعه (بخصوص در بین دانش‌آموختگان دانشگاهی)، موجب شده بسیاری از سیاست‌هایی که برای توسعه آن اتخاذ شده صرفاً جنبه اشتغال‌آفرینی داشته‌ باشد. حتی در دانشگاه‌های کشور که باید در زمینه توسعه کارآفرینی به مفهوم واقعی آن و جهت‌دهی مناسب دیدگاه‌ها و برداشت‌ها از این موضوع پیشتاز باشند نیز متأسفانه این معضل به شکل ناخوشایندی وجود دارد (1389 :karafarini.mui.ir).

امروزه شرایط حاکم بر محیط اقتصادی و سیاسی جوامع اقتضا می‌کند که در بخش فرهنگ علاوه بر جنبه‌های اجتماعی، جنبه‌های اقتصادی و مدیریتی آن نیز مورد توجه قرار گیرد. به ویژه واگذاری بخشی از امور فرهنگی از جانب دولت به بخش غیردولتی و گسترش زمینه‌‌های کسب وکار جدید در این عرصه موجب شد که نگاه اقتصادی در این خصوص نیز بیشتر جلوه نماید، به طوری که مطالعات در حوزه‌ای از علم اقتصاد، در قالب اقتصاد فرهنگ گسترش یافته و مطالعات مختلفی دربارة آن انجام شده و یا در حال شکل‌گیری است. ازجمله موضوع‌هایی که در اقتصاد فرهنگ جلب توجه می‌کند، توجه به ویژگی‌ها و خصوصیات فعالان عرصه فرهنگی در قالب سرمایه‌گذاران، صاحبان مؤسسه‌ها، شرکت‌ها و... است که بروز خلاقیت و نوآوری در این زمینه‌ها، ظهور کارآفرینان را در فعالیت‌های فرهنگی نیز فراهم آورده است، هرچند مطالعه کارآفرینی در عرصه فرهنگی موضوعی جدید بوده، اما وجود زمینه‌های پژوهشی درباره جنبه‌های اقتصادی و مدیریتی بخش فرهنگ، موجب خواهد شد که کارآفرینی فرهنگی از توجه بیشتری برخوردار شود و از طرف دیگر جنبه‌های کاربردی کارآفرینی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی لحاظ گردد.

برای شروع یک فعالیت فرهنگی و هنری چه کوچک و چه بزرگ (از لحاظ مقیاس سرمایه‌گذاری، گستردگی فعالیت سازمان‌های دولتی و غیردولتی، نیاز به اخذ مجوز است. به این منظور کارفرمایان و کارآفرینان در بخش فرهنگ و هنر نیز به تبعیت از سایر بنگاه‌های کوچک، متوسط و بزرگ، اخذ مجوز را پیش‌زمینة شروع کسب و کار جدید و عملی‌سازی ایده کارآفرینانه در این بخش می‌دانند. برای دریافت این جواز باید مراحلی طی شود که این فرایند در هر یک از بخش‌های اقتصادی یاد شده ممکن است متفاوت باشد و بستگی به نوع کسب و کار و ویژگی‌ها و سایر موارد مرتبط با آن دارد. در بخش فرهنگ و هنر، مؤسسات و شرکت‌هایی که دراین حوزه فعالیت می‌کنند، در پنج دسته تقسیم‌بندی می‌شوند که این فعالیت‌ها عبارت‌اند از: الف) فعالیت‌های مربوط به مطبوعات، ب) فعالیت‌های مربوط به کتاب و نشر، ج) فعالیت‌های مربوط به مؤسسات فرهنگی در فعالیت‌های هنری، ه) فعالیت‌های سینمایی، هریک از این فعالیت‌ها،به زیرمجموعه و یا زیربخش‌هایی تقسیم می‌شوند و به تبع آن فعالیت‌ها، بنگاه‌ها و مؤسسات مربوط به آن نیز گسترده‌تر خواهد شد (ازوجی، 86: 83-80).

وسایل ارتباط جمعی و ازجمله مطبوعات با قدرت اطلاع‌رسانی سریع و پردامنه نقش اصلی را در خلق آگاهی، دانش و بینش در عرصه‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی، اقتصادی در جوامع ایفا می‌کنند و با تأثیرگذاری بر افکار و اندیشه‌ها می‌توانند در محو، حفظ، بسط و یا توسعه امری در جامعه اقدام کنند، اما مهم‌ترین ویژگی مطبوعات که آن‌ها را در جایگاه متمایزی نسبت به سایر رسانه‌ها قرار می‌دهد، ارزیابی عملکرد آنان هم از سوی دولت‌ها، احزاب، سازمان‌ها و گروه‌ها هم از سوی افکار عمومی و عامه مردم است. از سوی دیگر سرعت انتشار اطلاعات و اخبار و یا عدم انتشار آن می‌تواند مبنایی برای قضاوت پیرامون عملکرد رسانه از سوی طیف گسترده و متفاوت مخاطبان باشد. بنابراین عنصر زمان هم، رسانه را در جایگاه خاص قرار می‌دهد و هم بر سایر فرایندهای مدیریتی؛ از برنامه‌ریزی تا اجرا و ارزیابی تأثیر می‌گذارد. با توجه به دلایل برشمرده، مطبوعات و رسانه‌ها در کانون توجه تمامی اعضای جامعه از دولتمردان گرفته تا احزاب و سازمان‌های سیاسی و گروه‌ها و سازمان‌های دولتی و غیرانتفاعی قرار دارد و با توجه به قدرت تأثیرگذاری آن‌ها بر افکار عمومی، در اختیار داشتن یک رسانه به عنوان اولین هدف تمامی گروه‌های رسمی و غیررسمی در جوامع به شمار می‌رود که با توجه به موضوع داشتن یک رسانه‌ها که دولتی و یا خصوصی است، میزان و اهمیت حضور گروه‌های ذینفع در مدیریت و سیاست‌گذاری سازمان رسانه‌ای متمایز و متفاوت خواهد بود. صنعت رسانه و مطبوعات به مثابه یک بخش مولد فرهنگ و تولیدکننده کالاهای فرهنگی و همچنین به عنوان یک عامل اساسی اثرگذار در نظارت بر روندهای قدرت و تسهیل‌کننده گردش مطلوب نخبگان در حاکمیت ملی با جلب مشارکت افکار عمومی در فرایندهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و ...از این قاعده مستثنی نیست.

بنابراین کاربست خلاقیت، نوآوری و کارآفرینی در صنعت پویا و اثرگذار رسانه و مطبوعات ضمن تقویت فرایندهای فرهنگ‌سازی در عرصه‌های گوناگون جامعه، باعث ایجاد رونق و بازدهی افزون‌تر در حرفه‌ها وزمینه‌های شغلی مرتبط با این صنعت می‌شود. (وردی‌نژاد: 89) در بعد نقش فرهنگ‌سازی صنعت مطبوعات، می‌توان گفت که این نقش که جزء کارآفرینی فرهنگی محسوب می‌شود، فرایند ایده‌پردازی، فرصت‌شناسی، ایجاد کسب و کار و تأسیس مراکز و بنگاه‌های تولید و عرضه کالاها و خدمات فرهنگی است. نقش و کارکرد مطبوعات در تمامی عرصه‌ها ازجمله در عرصه آموزش و ترویج کارآفرینی و به‌ویژه کارآفرینی فرهنگی مهم و راه‌گشا است. پژوهش حاضر بخشی از مجموعه پژوهش‌هایی است که به سفارش پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات برنامه‌ریزی و اجرا شده است. در این پژوهش به نقش مطبوعات در آموزش و ترویج آموزه‌های فرهنگی در نزد افکار عمومی پرداخته شده است (ملک‌پور، ایزدی، امام جمعه، 86).

در این میان، با ایجاد ارتباط مفهومی و منطقی میان کارآفرینی و فعالیت‌های مطبوعاتی می‌توان به تبیین مفهوم کارآفرینی مطبوعاتی پرداخت. در میان تعاریف گوناگون ارائه شده از این مفهوم، صاحب‌نظران عرصه ارتباطات، کارآفرینی رسانه‌ای را ایجاد، اداره و مالکیت یک سازمان یا بنگاه اقتصادی کوچک تعریف می‌نمایند که فعالیت آن، ایده یا ابداع و ابتکار جدید را در بازار رسانه‌ای ارائه می‌دهد.

بر اساس این نظریه، کارآفرینان با ورود به بازارهای رسانه‌ای، یک نوآوری رسانه‌ای و پذیرش و تضمین گوناگونی عقاید و دیدگاه‌ها را موجب می‌شوند.

آنچه که از مطالعه منابع و مآخذ گوناگون به دست می‌آید، این مسئله آشکار می‌شود که پرداختن به زمینه کارآفرینی مطبوعاتی و رسانه‌ای همچون سایر عرصه‌های مهم در اقتصاد و مدیریت رسانه در محافل علمی و پژوهشی جهان عمری کمتر از سه دهه دارد. تجارب مناطق مختلف جهان نشان می‌دهد که توسعه برنامه‌ریزی شده کسب و کار مطبوعاتی می‌تواند بدون ایجاد مشکلات قابل ملاحظه، مزایای زیادی ایجاد کرده و نیاز مخاطبان را ارضا  کند. پیشرفت‌های متنوع فناوری در قرن حاضر، پیشرفت ارتباطات و افزایش سرعت را در پی داشت که در نتیجه انقلاب بزرگی در صنعت مطبوعات به وجود آمد و به دنبال آن کارآفرینی کسب و کار مطبوعاتی و فعالیت‌های مرتبط با آن توسعه یافت تا جایی که کسب و کار مطبوعاتی  در سال‌های اخیر منبع ایجاد اشتغال بساری از کشورها بوده است. علی‌رغم رشد فزاینده کسب و کار مطبوعاتی و اهمیت آن در اقتصاد کشورها، متأسفانه ایران تاکنون نتوانسته از منابع اقتصادی این بخش بهره‌مند شود (Verdinejal.com).

طی یک پژوهش انجام شده از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در سال 86 در باب تحولات کارآفرینی فرهنگی ایران با تأکید بر صنعت چاپ و نشر، این چنین دسته‌بندی کردند که چهار فعالیت ذیل از جانب متقاضیان می‌تواند جنبه کارآفرینی در صنعت مطبوعات به خود گیرد که از جنبه اقتصادی و فرهنگی حائز اهمیت است. بنابراین تحت عنوان مؤسسات و شرکت‌های تبلیغاتی و مطبوعاتی می‌توان به الف) کانون آگهی و تبلیغاتی ب) انتشار نشریه (روزنامه، مجله، بولتن) ج) مؤسسات خدمات‌رسانی به نمایندگان رسانه‌های خارجی د) نمایندگان فروش مطبوعات (دکه مطبوعاتی) ه) نماینده خبری رسانه‌های خارجی اشاره کرد. البته این پژوهش و نتایج ناشی از آن تحولات یک دهه 86-76 را بررسی کردند و در اینجا اشاره‌ای به برخی دستاوردهای مرتبط با موضوع‌مان داریم.

نتایج این بررسی نشان داد که در دهه اخیر تمامی مؤسسات فرهنگی وهنری فوق‌الذکر (به استثنای صنعت سینما) از رشد مثبتی برخوردار بوده‌اند که در این میان مؤسسات فرهنگی و هنری، آموزشگاه‌های آزاد هنری و صنعت نشر به‌ویژه نشر روزنامه مطبوعات در مقایسه با دیگر حوزه‌های فرهنگی از رشد بالاتری برخوردار بوده‌اند. عمده مؤسسات فرهنگی در مقیاس‌های کوچک به توسعه فعالیت مشغول‌اند و نقش واحدهای متوسط و بزرگ در این میان ناچیز است. ضمن این‌که بخشی از واحدهای کوچک نیز به صورت خود اشتغال فعال‌اند. همچنین بیشتر مؤسسات فرهنگی یاد شده از لحاظ حقوق در قالب بخش خصوصی اداره می‌شوند و نقش دولت و تعاون در این حوزه‌ها از بخش فرهنگ بسیار کم‌رنگ‌تر است. بدین‌ترتیب کارآفرینی در حوزه‌های مختلف فرهنگی یاد شده به طور عمده در واحدهای کوچک غیردولتی صورت گرفته است و با توجه به واگذاری بخش مهمی از وظایف دولت در عرصه فرهنگ و رغبت دولت به مشارکت غیردولتی، کارآفرینی فرهنگی نیز در آینده از تحول زیادی برخوردار خواهد شد و به عبارتی در آینده انتظار ایجاد فرصت‌های جدید و یا کسب و کار فرهنگی بر ارائه خدمات فرهنگی به همة اقشار مختلف مردم توسط کارآفرینان فرهنگی قابل تحقق خواهد بود (ازوجی، 86: 52ـ151).

اما با تمام این اوصاف و بررسی‌ها که در حد کمی و نه محتوایی و کیفی انجام شده، گفته‌ها حاکی از آن است که صنعت مطبوعات در دنیا یک صنعت پردرآمد است که این صنعت در کشور ما جزء صنایع زیان‌ده قلمداد می‌شود. به نظر می‌رسد سرمایه‌بر بودن و یا به عبارتی طولانی بودن مدت زمان بازگشت سرمایه در این صنعت و به تناسب آن افزایش ضریب ریسک سرمایه‌داری و محدودیت سیاست‌های داخلی و خارجی ازجمله موانعی است که در مسیر این صنعت قرار دارد.

ذهنیت‌های موجود در عرصه کار رسانه‌ای، ناتوانی از درک درست و عملی موضوع، محافظه‌کاری و ملاحظه‌های تبعی آن، کار در نشریات را عقب انداخته است. عامل عمده این افت نسبی را باید در برداشت سلیقه‌ای از ارزش‌های حاکم بر جامعه، مشکلات ناشی از ارتباط حرفه‌ای در سطح بین‌المللی و تبلیغات سوء رسانه‌های غربی از یک سو و مدیریت ضعیف و نداشتن یک برنامه مدرن و سیاست‌های مشخص و شفاف از سوی دیگر جست‌وجو کرد.

بنابراین بعد از گذشت 170 سال از آغاز فعالیت اولین روزنامه در ایران، هنوز در سطح علمی و کاربردی، توجه خاصی به مقوله کارآفرینی در مطبوعات ایران صورت نگرفته است. مسئلة اساسی این است که چرا به تناسب توسعه ورشدیافتگی در بخش‌های مختلف علمی، فناوری،  صنعتی و حتی فرهنگی جامعه ایران، کسب و کارهای مطبوعاتی حتی حداقل رشد و توسعه را تجربه نکرده‌اند. البته این مسئله نیز باید مورد توجه قرار گیرد که میزان شمارگان مطبوعات و ضریب نفوذ آن در ایران ــ نسبت به کشورهای در حال توسعه جهان که در شرایط مشابهی با ایران هستند ــ بسیار پایین است (وردی‌نژاد: 90).

پروفسور سیدحمید مولانا در پژوهشی تحت عنوان الگوی مطبوعات و رسانه‌های اسلامی در بخش ریشه‌های بحران مطبوعات در ایران بحثی نسبتاً مفصل را مطرح کردند که شرح پاره‌هایی از آن برای موضوع مد نظر مقاله و ریشه‌ها و عوامل رشد ناقص و بعضاً اندک مطبوعات از حیث کارآفرینی می‌تواند مفیدو مورد توجه باشد. ایشان از منظر خاص خودشان عوامل عقب‌ماندگی مطبوعات را به طور عام بررسی کردند که مسلماً آثار آن خود را در عدم توسعه کار و کسب مطبوعاتی نیز نشان می‌دهد.

فضای باز ایران، عوامل سیاسی، مالی و فرهنگی داخلی و خارجی را بیش از هر موقع دیگر متوجه افکار عمومی و به‌ویژه دستیابی به مطبوعات و رسانه‌ها و انتشارات این کشور سرکرده است، زیرا در غیبت یک سنگر مهم سنتی، مطبوعاتی و اسلامی و تاریخ پراکنده و متلاطمی که جراید و مجلات و نشریات ایران در یک قرن و نیم اخیر داشتند، این نهادهای مهم قابل رسوخ و نفوذ و دخالت هستند. به طور صریح، مطبوعات و رسانه‌های ایران همیشه یکی از سست‌ترین ارکان کشوری و یکی از ضعیف‌ترین نهادهای بومی و ملی و مذهبی جامعه ایران اسلامی بوده است که همیشه با بحران شخصیت مبرز و جایگاه ویژه خود مواجه شده است. مشکلات مطبوعات و رسانه‌های جمعی ایران دلایل متعدد تاریخی، سیاسی اقتصادی و حرفه‌ای دارد که می‌توان آن‌ها را در چهارچوب پنج بحران مختلف ولی وابسته به یکدیگر خلاصه کرد؛

1-      بحران مشروعیت در یک جامعه اسلامی 2- بحران بازرگانی و سوداگری 3- بحران جاه‌طلبی و قدرت فردی 4- بحران ایدئولوژی یا مکتبی 5-  بحران غرب‌زدگی روشنفکری و مردمی نبودن.

این شکاف مطبوعات و جامعه ایران را می‌توان در شش دوره مختلف تاریخ کوتاه یکصد و هفتاد ساله مطبوعات این کشور مطالعه کرد. با انقلاب اسلامی دوره ششم در مطبوعات و جامعه آغاز می‌شود که در آن تکاپو و جست‌وجو برای یک رویه اسلامی که رابطه مطبوعات و جامعه را بهبود بخشیده، در مسیر جدیدی به حرکت بیفتد، تشویق می‌شود. این گسیختگی تاریخی مطبوعات در یک قرن اخیر موجب شده نهادهای مطبوعاتی، آن نقش مشروع را که مطبوعات در کشورهای دیگر به طور راسخ و قاطع انجام می‌دهند عهده‌دار نشوند. برای همین شما می‌بینید که در دهه اول انقلاب این وسایل و نهادهای سنتی و اسلامی هستند که به مطبوعات مشروعیت می‌بخشند ونه مطبوعات به نهادهای سنتی. (مولانا، 82: 117-113)

سیاست‌ها و راه‌حل‌های کارآفرینی در سطح کلان، مطبوعات و رسانه‌ها

می‌توان در این بخش به برخی سیاست‌های بخش فرهنگی در برنامه چهارم توسعه که دوره خود را سال گذشته به اتمام رساند و در آغاز برنامه پنجم توسعه قرار دادیم، به عنوان چشم‌انداز کارآفرینی فرهنگی اشاره داشت که کارآفرینی رسانه‌ای و مطبوعاتی نیز جزء همان کارآفرینی فرهنگی محسوب می‌شوند.

در برنامه سوم توسعه که اولین برنامه‌ای در ساختار دولتی ـ حکومتی کشور پس از انقلاب اسلامی بود بحث کارآفرینی به طور کلان مورد توجه بسترهای قانونی قرار گرفت. اما از جزئیات و حمایت‌هایی که به بخش فرهنگ و رسانه و مطبوعات مربوط می‌شوند سندی در دست نداریم که بیان کنیم ولی می‌توان چنین اظهار کرد که ابتدائاً با توجه به شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور در سال‌های اخیر، در برنامه سوم توسعه (84-79) به کارآفرینی خصوصاً در ابعاد پژوهشی و آموزش و پرورش کارآفرینان توجه شد و اعتباراتی در این راستا پیش‌بینی گردید. علاوه بر آن منابع اعتباری برای پژوهش، اشاعه فرهنگ کارآفرینی و نیز برنامه‌ریزی و حمایت از کارآفرینان توسط دستگاه‌های اجرایی مختلف (ستاد، صنعتی، کشاورزی و....) در نظر گرفته شده است و بر این اساس «طرح توسعه کارآفرین در دانشگاه‌های کشور» که به اختصار «کاراد» نام گرفته تدوین و اجرای آن با نظر سازمانی مدیریت و برنامه‌ریزی و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در 12 دانشگاه کشور شروع و مسئولیت پیگیری، اجرا، امور ستادی آن از سوی وزارت علوم در اواخر   1379 به سازمان سنجش کشور واگذار گردید (1390 :karafarini.mui.ir)

به طور کلی امور فرهنگی در سیاست کلی سند چشم‌انداز بیست ساله کشور (ایران 1404) از اهمیت ویژه‌ای برخورداراست، به طوری که در سیاست‌های کلی نظام در بخش فرهنگ و هنردر دوره چشم‌انداز «رشد و اعتلای فرهنگ و هنر ایران و اسلام» به‌عنوان عناصر هویت ملی تأکید شده است. برنامه چهارم توسعه (89-84) به عنوان اولین برنامه این سند نیز، در طراحی سیاست‌ها، برنامه‌ها و اقدامات، سیاست‌های کلی فوق را رعایت کرده است. در اینجا به بخشی از مواد قانونی که مرتبط با کارآفرینی فرهنگی به طور کلی و با کارآفرینی مطبوعاتی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم می‌باشد اشاره می‌کنیم. در متن قانون توجه به زمینه‌سازی برای ورود به بنگاه‌های جدید در عرصه فرهنگ و هنر دیده می‌شود که این زمینه‌سازی‌ها شامل اصلاح قوانین و مقررات، تأسیس صندوق‌های غیردولتی ضمانت، گسترش فضاها و امکانات فرهنگی در تمامی مناطق کشور، ایجاد زیرساخت‌های لازم برای مشارکت‌بخشی غیردولتی در این عرصه، اتخاذ سیاست‌های حمایتی مالی و تشویقی برای کارآفرینان و سرمایه‌گذاران بخش فرهنگی، تهیه لایحه امنیت شغلی اصحاب فرهنگ، استقرار نظام صنفی بخش فرهنگ و گسترش نظام بیمه بیکاری برای اصحاب فرهنگ و هنر است.

طی پژوهشی که ذکر شد، با بررسی انجام شده و تحلیل مواد قانونی برنامه چهارم توسعه درباره کارآفرینی عرصه فرهنگ و هنر و رسانه، توصیه‌ها وراهکارهایی نیز برای هرچه بهتر انجام شدن و به ثمر رسیدن لوایح قانونی و زمینه‌های آن ارائه شده است که به طور خلاصه بیان می‌شوند. با اذعان به این مطلب که تحولات کارآفرینی و بهبود در کسب و کار حوزه‌های مختلف فرهنگی و هنری صورت پذیرفته الف) به واسطه تأکید بر بند توسعه کارآفرینی بیش از پیش جدی در نظر گرفته شود و به طرقی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی باعث کاهش ریسک فعالیت‌های کارآفرینی شوند. ب) دولت با اعطای تسهیلات مالی و اعتباری و قانونی بهتر می‌تواند هدف توسعه فرهنگی را که در بندهای قانون برنامه چهارم آمده با کاهش بیکاری جامه عمل بپوشاند و معضلات فرهنگی ناشی از این پدیده را کاهش دهد. ج) تدوین طرح‌های تیپ در تمامی حوزه‌های فرهنگی و هنری از سوی وزارت ارشاد اسلامی برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های هنری، د) بررسی، ارزیابی و نظارت و عملکرد بر مؤسسات فرهنگی ـ هنری و ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی منسجم در تمامی ابعاد ضروری است تا اعطای یارانه و تسهیلات ارزان تحقق یابد ه) جهت‌گیری حمایت‌های دولت در عرصه فرهنگ و هنر بایستی با توجه به نوع فعالیت‌ها و استانداردهای بین‌المللی و جایگاه هر یک از حوزه‌ها در ساختار فرهنگی کشور و اثرگذاری آن‌ها طبقه‌بندی شود. و) ایجاد مراکز رشد برای کارآفرینان این عرصه که نقش مهم در تأمین نیازهای گسترش و توسعه سرمایه‌گذاری در بخش هنری و فرهنگی دارد که مستلزم مطالعه بیشتر در تمام مناطق کشور است (ازوجی، 86، 162-152).

از آنجایی که بررسی موانع و فرصت‌های کارآفرینی در سازمان‌های مختلف در حال حاضر به یکی از موضوعات مورد توجه در پژوهش‌های علمی تبدیل شده‌اند، بررسی این عوامل در مطبوعات ایران نیز می‌تواند کارساز باشد.

حال به برخی راهکارهای مطرح شده برای بروز فرصت کارآفرینی مطبوعاتی ـ رسانه‌ای اشاره می‌شود: به طور کلی اداره کردن یا ایجاد سطحی از نوآوری در سازمان مطبوعاتی که در ایجاد محصولات، خدمات یا فرایندهای جدید مؤثر باشد می‌تواند کارآفرینی رسانه‌ای در نظر گرفته شود. این کارآفرینی رسانه‌ای همانا «تعامل میان افراد و موقعیت‌ها» خواهد بود و اگر اینگونه حرکت شود یک فرایند اکتشافی به وجود می‌آید که از طریق آن، افراد معینی فرصت‌ها را درک می‌کنند و این افراد از فرصت‌ها استفاده می‌کنند. فرصت‌های نو امکان دسترسی به اطلاعات، کریدورهای دانش، توانمندی‌های تحقیقاتی و شناخت روابط اجتماعی را برای اصحاب مطبوعات ممکن می‌سازد.

در این راستا بهره‌گیری از فرصت‌ها به فاکتورهایی چون دسترسی سرمایه، راه‌حل‌های متقابل، سرمایه اجتماعی و دیگر ویژگی‌های معین مربوط به افراد و فرصت‌ها بستگی خواهد داشت و بدیهی است که میزان توانمندی‌ها و دامنه فعالیت‌های اقتصادی می‌تواند منجر به ایجاد یک عامل انگیزشی اولیه گردد. عاملی که به اندازه‌ای روحیه‌بخش باشد که عبور از مشکلات سنتی و اعتباری را ممکن سازد. این مهم تا زمانی که رسانه‌ها تبدیل به بنگاه‌های اقتصادی نشوند امکان تحقق نخواهد یافت. (وردی‌نژاد: 1389)

نقشه راه و نتایج

رشد کیفی و اصیل مطبوعات ایران موقعی فزونی یافته وشخصیت خود را تحصیل خواهد کرد که ما توجه خود را از الگوها و آرمان غربی به تئوری‌ها و اصول جامعه اسلامی سوق دهیم و با استفاده از تجربیات دیگران پایه‌های عملی و راستین و ابتکاری روزنامه‌نگاری و مطبوعاتی خود را توسعه دهیم و تقویت کنیم. ولی آنچه به صورت خلاصه باید در نظر داشت، این است که رشد و نمو مطبوعات ایران باید کیفیتی بومی، عامی و اسلامی باشد و در چارچوب جامعة ما، حسینیه‌ها و نهادهای ملی و مذهبی، انجمن‌ها، و سازمان‌های حرفه‌ای، صنفی و مردمی می‌توانند بستر مهمی در روزنامه‌نگاری اسلامی باشند. تا امروز سیر اطلاعات و درک سیاسی اجتماعی در جامعه ایران بیشتر از طریق نهادهای سنتی و زیرساخت‌های غیرمطبوعاتی بوده است تا مطبوعاتی.‌ ما به سنت و اخلاق اسلامی مطبوعات نیازمندیم و به تئوری مستقل و خودساز جامعه و مطبوعات اسلامی و عملکردهای آن، احتیاج داریم.

امروزه در دوره گردآوری اطلاعات، استفاده از اطلاعات طبقه‌بندی شده به منظور دستیابی به اهداف استراتژیک و سیاسی خاص، کاملاً مشهود است. یکی از مهم‌ترین مسائلی که جوامع اسلامی پیش رو دارند، کنترل نهایی پردازش اطلاعات و تکنولوژی در عصر الکترونیک و محو شدن فرهنگ سنتی ـ گفتاری یعنی سنگر مقاومت در برابر سلطه فرهنگی خواهد بود. نظام اسلامی ایران به یک منشور مستقل مطبوعاتی اسلامی و به یک تئوری و فلسفه اصیل ویژه خویش احتیاج دارد و این امر باید در دستور مهم روز قرار گیرد و این یکی از بزرگ‌ترین سدها در رویارویی با تهاجم فرهنگی خواهد بود. تنها در چهارچوب و در سایه چنین فلسفه و منشور مستقل اسلامی است که مطبوعات و روزنامه‌نگاران ایران خواهند توانست مشروعیت و جایگاه والایی در جامعه پیدا کنند. (مولانا، 82: 120-117)

با توجه به تمامی مباحث و تحلیل‌های ارائه شده در مقاله پیرامون فضاهای مختلف عرصة کارآفرینی در رسانه‌ها و ارتباطات می‌توان به نکاتی به عنوان نتایج مد نظر اشاره داشت که شاید در راستای نقشه راه کارآمدی و تأثیرگذاری رسانه‌ها خصوصاً مطبوعات برای اهداف فرهنگی ـ سیاسی کشورمان مورد توجه و یا مفید واقع شود. همان‌طور که پروفسور مولانا اشاره کردند اگر یک چارچوب صحیح و اصولی در حوزه مفاهیم، مبانی و اصول و قوانین عرصه مطبوعات و رسانه تدوین نشود هرگونه رشدی در این مقولات رشدی ناپایدار، ناهمگون، یک‌جانبه و بعضاً با تأثیرات معکوس و عوارض جانبی در حوزه فرهنگ و سیاست و اقتصاد کشور خواهد بود.

حال می‌توانیم از همین بحث به عنوان طرح نقشه راهی استفاده کنیم که می‌تواند تمامی زیرشاخه‌ها و ابعاد رشد فرهنگی ـ رسانه‌ای ما را تحت پوشش خود قرار دهد. اگر به مبحث کارآفرینی و توسعه آن، تنها با نگاه تک‌بعدی، کمّی، اقتصادی، اشتغال‌زایی، تنوعی و متلوّن دنیای غرب و یا سایر ملل نظر نکنیم، می‌توانیم استنباط کنیم که ترقی و رشد همه‌جانبه در هرحوزه‌ای حتماً و ناگزیر با ایده‌پردازی، نوآوری و شکوفایی، بهره‌برداری از همه فرصت‌های به ظاهر کم‌ارزش و دارایی‌های مالی و امکانات اندک و هیچ، انگیزه، شوق و تعهد، توجه به محتوا و غایت کار، تعادل برابر کمی و کیفی در یک چارچوب و ظرف بزرگی چون اهداف کامل و متعالی ، همراه می‌باشد بدین خاطر کارآفرینی در هر عرصه‌ای، خصوصاً موردنظر در رسانه‌ها، آن هم مطبوعات، نباید تنها به جنبه‌های اقتصادی و مالی آن نگاه شود و بنگاه شدن یا بحث مالکیت و ساختار مالکیت مؤسسات رسانه‌ای مطبوعاتی و حاشیه‌های پیرامونش چون دولتی‌ ـ خصوصی ـ تعاونی و... تبدیل به هدف نشود، تنها و تنها به شرط وسیله نگاه کردن حتی با بازدهی بالای اقتصادی نهادهای رسانه‌ای ـ خدمات رسانه‌ای و یا سیستم مطبوعاتی در خدمت اهداف متعالی اسلام و ایران حرکت می‌کند و قوام‌بخش رشد توأمان عرصه فرهنگ و اقتصاد می‌باشد. آن زمانی است که  جریان فرهنگی ـ رسانه‌ای کشور با توسعه فضای کارآفرینی به سمتی حرکت می‌کند که متقاضیان و کاربران و مخاطبان آثار و محصولات جدید کارآفرینی رسانه‌ای که مردم و فرهیختگان ایرانی مسلمان از هر قشر و طبقه‌ای هستند، می‌توانند با اعتماد، رغبت، شعور و بصیرت دینی ـ فرهنگی خود از این هدف مقدس و پاک آگاه گشته و به‌راحتی هزینه‌ای را در سبد مصرفی زندگی فکری و تغذیه رسانه‌ای خود قرار دهند و یک نوع پیوند سالمی بین سرمایه‌گذاری عرصه مطبوعات و رسانه و مردم و نیازهایشان برقرار باشد. این مهم جز با توجه به سیاست‌های کلان رهبر معظم انقلاب، میسر نمی‌باشد و هر گونه تلاشی در این عرصه باید با توجه به اقتضائات جنگ نرم دشمن، آسیب‌شناسی فضای داخلی فرهنگی ـ رسانه‌ای کشور، و همگام با تأثیرات همیشگی دغدغه‌های ملت و کشور از سوی کارشناسان واقعی در حوزه کسب و کار مطبوعاتی انجام شود و این موارد است که خلاقیت و نوآوری حقیقی را در رسانه‌ها پدید می‌آورد. بنابراین امسال که به نام سال جهاد اقتصادی نامگذاری شده بیش از پیش خط سیر و جزئیات فضای کارآفرینی بایستی مشخص باشد و مسیر هموارتر ادامه یابد، این نامگذاری‌ها از سوی بزرگ‌ترین مقام کشوری در کنار سایر تلاش‌ها و همت‌ها باید دیده شود تا بتوان به یک جمع‌بندی و تحلیل از مسائل مهم کشور رسید. وقتی جهاد را در پیش داریم و حوزه اقتصاد مطرح می‌شود، آن رشد اقتصادی مورد نظر است که رشد معنوی و محتوایی و فرهنگی را هم در جامعه به دنبال داشته باشد و صرفاً بنگاه محوری نباشد و برای همین در پژوهش‌های انجام شده و یا در دست انجام صنایع فرهنگی و رسانه‌ای باید شاخص‌های رشد واقعی محصولات هنری ـ رسانه‌ای و مطبوعاتی در نظر گرفته شود، چرا که طی سال‌های 84-76 که همان دورة توسعه سیاسی از سوی دولت متبوع نامگذاری شده بود بی‌محابا شاهد رشد روزنامه‌های زنجیره‌ای و افزایش حباب‌وار مؤسسات، بنیادها، مراکز، سالن‌ها، مؤسسات تکثیر رسانه‌ای ویدئویی، مراکز سیاسی و پژوهشی رسانه‌ای و مؤسسات مطبوعاتی بودیم که برخی از آن‌ها و کارکردهایشان در چهارچوب کارآیی کارآفرینی مطبوعاتی و رسانه‌ای و رشد فرهنگی مطابق با اهداف انقلاب اسلامی و مبارزه با جنگ نرم و تهاجم فرهنگی قرار نداشتند. آگاهانه یا ناآگاهانه تأثیرات نامطلوب در فضای مطبوعاتی و اقتصاد مطبوعاتی با یارانه‌های دولتی بعضاً اخذ شده از دولت و سایر بودجه‌های کلان دولتی و بیت‌المال بر جای گذاشتند. برای همین همواره عرصه کسب و کار صنایع چاپ، نشر، مطبوعات و سایر صنایع وابسته به آن چون کتاب و غیره بایستی در جهت شکوفایی فرهنگی و نیازهای متناسب جامعه امروز که در الگوی ایران ـ اسلامی پیشرفت هم به نوعی این فضا دنبال می‌شود، جریان داشته باشد وگرنه به صرف یک سری آمارهای افزایش در حوزه محصولات هنری و بدون تحلیل محتوا نمی‌توان به خروجی‌های امیدوارکننده‌ای رسید. این‌ها مواردی بود که از نقد موارد مطالعه شده در چند سال اخیر و یا برخی تعاریف و نظریه‌پردازی‌ها در باب کارآفرینی استنباط می‌شود و به نظر ما اگر خطاهایی باشند که مورد تأیید همگان قرار گیرد در این موقعیت حساس دهه چهارم انقلاب و بنیانگذاری پایه‌های فکری ـ معرفتی حوزه‌های علوم انسانی که علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری جزء آن می‌باشند، تکرارشان جایز نمی‌باشد ولی تولید هرچه بیشتر باکیفیت‌ بهتر و با محتوای مدنظر آرمان‌های ملت اسلامی در هر حوزه‌ای مفید و راه‌گشا است، ازجمله حوزه فرهنگ و رسانه لازم می‌دانم در پایان، موردی از تذکرات اخیر رهبر انقلاب را در بیست‌وچهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب مورد اشاره قرار دهم که مربوط به بحث کارآفرینی عرصه رسانه و نشر نیز می‌شود. ایشان ضمن خوشایندی از وضعیت نشر، شمارگان، تنوع موضوعات و حوزه‌ها و فاصله باقی تا نقطه آرمانی ــ تولید حداکثری در صنعت نشر کتاب ــ  توجه به محتوا را علاوه بر توجهات انجام شده بیش از پیش متذکر شدند. ایشان طی این جمله که «توسعه کشور بدون پیشرفت در عرصه کتاب ممکن نیست»، به نظر نگارنده اتمام حجتی با کارآفرینان و نوآوران و علاقه‌مندان و مجاهدان عرصه فرهنگی داشتند که تمام تلاش فکری ـ مادی ـ معنوی ـ مهارتی خود را برای تولید موردنیاز اصول فرهنگی و عقیدتی ملت اسلامی ایران به کار گیرند و این مورد می‌تواند معنای اصیل جهاد فرهنگی و کارآفرینی فرهنگی ‌باشد که سرلوحه تمامی امور توسعه‌ای کشور است و توسعه همه‌جانبه کشور با ابعاد مختلفی چون (نظامی، صنعتی، کشاورزی و...) به نوعی منوط و متأثر از توسعه فرهنگی می‌باشد که آبشخور آن رشد تغذیه فکری مردم است.

منابع

-       مولانا، حمید، الگوی مطبوعات و رسانه‌های اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، 1382

-   ملک‌پور، علی، مجتبی ایزدی،فرهاد امام جمعه، کارآفرینی فرهنگی در مطبوعات، پژوهشگاه فرهنگ، هنر، ارتباطات، تهران، 1386

-   ازوجی، علاءایدن تحولات کارآفرینی فرهنگی در ایران با تأکید بر صنعت چاپ و نشر، پژوهشگاه فرهنگ، هنر، ارتباطات، تهران، 1386

-       کارآفرینان ارتباطات و روابط عمومی در جهان ـ روابط عمومی ـ شماره 42، خرداد 85

-       نشریه کتاب هفته: 22/2/90

-       روزنامه‌نگاری انقلاب اسلامی، گزارش راهبردی، دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها، سال 89.

-       www.karafarini.mui.ac.ir

-       www. Jobportal.ir/s1

-       www.verdinejad.com/visitorpages/shou

-       www.digitalenderprise.persian blog.ir

-       www.poundationed.net

-       www.civilica. Com

-       www.banoo.net



1. فناوری داده‌ها

2. فناوری کامپیوتری اطلاعات و مهارت

3. فناوری دانش و اطلاعات

تعداد بازدید : ۵,۰۲۰
(یکشنبه ۱۹ تیر ۱۳۹۰) ۱۰:۴۴
ایمیل را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید