شنبه / ۳ اسفند ۱۳۹۲ / ۱۱:۴۴
سرویس : اخبار مطالعاتی
کد خبر : ۲۳۷۶
گزارشگر : ۵۵۲
سرویس اخبار مطالعاتی
نقد و بررسی کتاب:

تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه

تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه
(شنبه ۳ اسفند ۱۳۹۲) ۱۱:۴۴

مهدی جعفری خانقاه (پژوهشگر مطبوعات فارسی زبان)

 

·    شیریان، محمدحسین؛ تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه (ازسال1324ه ق./1285 تا 1391ه‌.ش). کرمانشاه: اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه ـ شورای پژوهشی، 1392. شابک: 9789640494851

 

 

یکی ازعلل بروز و ظهور تحولات اجتماعی، مطبوعات شهرستانی است. با توجه به جایگاه مهمی که مطبوعات در هدایت افکار عمومی دارد، نمی‌توان نقش برجسته آن را در پیگیری مطالبات ملی و منطقه‌ای نادیده گرفت. بانگاهی ژرف‌اندیش به نقش مطبوعات شهرستانی، می‌توان دریافت که مطبوعات شهرستانی، آئینه تمام‌نمای توسعه شهری و روستایی است و نسبت به شناخت توانایی‌ها، آسیب‌های اجتماعی و موانع توسعه بی‌تفاوت نیست و همچنین سهم بسزایی در رشد و شکوفایی جامعه خود دارد. باید دانست که مطبوعات شهرستانی، بخشی از هویت فرهنگی و قومی کشور به حساب می‌آید و این امکان را فراهم می‌سازد تا به وسیله آن، واقعیت‌های آشکار و پنهان استان‌ها در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی بهتر شناخته شود.

کتاب تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه که به قلم محمدحسین شیریان و با مقدمه سیدفرید قاسمی توسط اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه شورای پژوهشی به زیور طبع آراسته شده است؛ سعی دارد این کتاب سعی دارد نگاهی تحقیقی و پژوهشی به دوره‌های مختلف تاریخ مطبوعات کرمانشاه داشته باشد. ابتدا کتاب، با پیش‌گفتاری از محمد آفتابی مدیر کل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه، سپس مقدمه سیدفرید قاسمی و مقدمه مؤلف به استقبال مخاطبین خود رفته است.

نویسنده، پیش از ورود به فصل‌های اصلی کتاب، در دو بخش به بیان دل‌مشغولی‌ها و یافته‌های تحقیق خود پرداخته است. بخش اول که تحت عنوان تاریخ مطبوعات و اهمیت آن است، ضمن آنکه اهمیت و کارکرد مطبوعات را بر می‌شمارد، با طرح سه پرسش خط‌مشی‌های تحقیق خود را روشن می‌سازد و دست آخر نیم نگاهی به دستاوردها و چگونگی آغاز تحقیق، موانع و راه‌های دشوار تحقیق، انتخاب روش کار و جامعه آماری مطبوعات کرمانشاهی دارد.

بخش دوم با عنوان نخستین روزنامه کرمانشاهی کدام است؟ به چگونگی شکل‌گیری و معرفی آثاری که به اشتباه روزنامه کرمانشاه را نخستین روزنامه استان کرمانشاه نامیده‌اند؛ می‌پردازد و به اختصار نحوه آشنایی کرمانشاهی‌ها با روند ارتباطات و تحولات اجتماعی را بازگو می‌کند. در ادامه نشریه محرمانه شهاب ثاقب نخستین مطبوعه غیررسمی کرمانشاهی و بیستون نخستین روزنامه رسمی شهر کرمانشاه مورد ارزیابی قرارگرفته است.

این کتاب که اختصاص به تاریخ مطبوعات استان در فاصله سال‌های 1285 تا 1304 شمسی دارد مشتمل بر سه فصل است:

فصل اول. مطبوعات دوره قاجار از سال 1324ه.ق. تا 1304 شمسی؛

فصل دوم. مطبوعات دوره پهلوی از سال 1304 تا 1357 شمسی؛

فصل سوم. مطبوعات دوره جمهوری اسلامی از سال 1358 تا 1390 شمسی.

 

فصل اول کتاب که دربرگیرنده صفحات 57 تا 124 است؛ به ترتیب سال انتشار، به معرفی مطبوعات کرمانشاه در فاصله سال‌های 1324ق تا 1304 شمسی پرداخته است:

شهاب ثاقب، بیستون دوره اول، کرمانشاه، افق روشن، بیستون دوره دوم، رستخیز، تازه ایران، حرف‌های حسابی، اخبار، غرب ایران، افسانه، باختر، طلیعه سعادت، صباح (مجله صباح رستخیز غرب، فریاد غرب، انقلاب غرب، اخبار، طاق وستان، تجارت، مفتش ایران.

فصل دوم کتاب با عنوان مطبوعات دوره پهلوی که به ترتیب سال انتشار مطبوعات کرمانشاه در فاصله سال‌های 1304 تا 1357شمسی را مورد توجه قرارداده؛ دربرگیرنده صفحات 129 تا 341 است. مطبوعات این دوره عبارت‌اند از:

بیستون دوره سوم، مخزن دانش، کرمانشاه دوره دوم، نفحات، رهبر، سالنامه اداره معارف کرمانشاهان، نهضت غرب، پراو (پروکوکب درخشان، سیاست شرق، اخوت، دعوت اسلامی، کوکب غرب، فریاد ایران، فصاحت، طاق بستان، سالنامه دبیرستان شاپور، مرآت، کوکب غرب (دوره دوم)، سعادت ملی، سعادت غرب، خواندنی‌های کرمانشاه، آریا، ستاره غرب، سالنامه غرب، مهرداد، طوفان غرب، طلیعه غرب، آیینه روز، سعادت ایران، سلحشوران غرب، روزنامه فروهر، زبان غرب، شهاب ثاقب، غرب ایران، صدای غرب، امید غرب، اسرار حق، غرب، همای صلح، خسروی، ندای کرمانشاه، بخت جوان، نظارت ملی کرمانشاه، نهضت جوانان، نبرد باختر، خدنگ آژیر، نیروی غرب، مملکت، رهبر (دوره دوم)، اصناف کرمانشاه، کشاورزان غرب، شهپرملک، گنجور، باختریان، رهبرکرد، انوار شمس، کرمانشاه مبارز، دیوان بلخ، رهبر جهان، غرب و شرق، دعوت السلام، شاهین ورزشی، غرب بیدار، افسرکیان، حلوان، نیرو و درستی، کاروان جوانی، کاروان غرب، صدای کرمانشاه، اسلامیت، تیره بختان، صدای کرد، خواندنی‌های غرب، خروش غرب، شهیر سرخ، حقوق سیاسی، خاک خسرو، شاه ایل، اخترگردون، ستاره ناهید، ندای کرمانشاه، محرومین، شاهد غرب، کورش باختر، روش نجات غرب، دست کارگر، راننده، ترویج کشاورزی استان پنجم، انجمن ادبی سخن، شهرداری کرمانشاه، رازی، شاهد غرب (دوره دوم)، صدای سرحد، تاج آسیا، عقاب جنوب، شارژوم.

فصل سوم کتاب مروری است بر مطبوعات دوره جمهوری اسلامی از سال 1358 تا 1390 که صفحات 349 تا 480 را شامل می‌شود. مطبوعات مربوط به این دوره به ترتیب سال انتشار عبارت‌اند از:

طوفان غرب کهن، ره یار، گروگال، قیام، مانگ هلات، عشایر انقلاب، مرصاد، باختر، صفیر غرب، بهبود، شهروند، آوای کرمانشاه (آوای غربچاوان (ابوذربیستون، رسا، بهارستان، راه توسعه، پیک یار، فرهنگ کرمانشاه، توسعه در آموزش پزشکی، کرمانشاه، ندای جامعه، آناهیتا، کرمانشاه 1400، نسیم غرب، اشاره، فال و تماشا، بازی دراز، پراو، چاوان جوان (شیرین شهراکسیر، نوای وقت، صدای آزادی، غرب، نقد حال، اورامان، ورقاد، پژوهشنامه زبان و ادبیات فارسی، عهد جوانی، مدیریت برتر، فجر امید، نیک، journal of injury and violence research، پیک یلان، کرمانشاه فردا، دریابار، مبشر، کلهر، حیات ورزشی، صنایع غرب، نقد و ادبیات تطبیقی، امید کرمانشاه، رازآور، سفید برگ، شمیم صبا، پژوهشنامه جغرافیایی.

در ادامه مخاطب با مطالبی موجز از نویسنده درباره روزنامه حزب خران منسوب به کرمانشاه، طرح هفت سؤال پیرامون برخی از نتایج تحقیق، جدول نشریات فراموش شده کرمانشاهی در دوره قاجار و پهلوی و یادداشت کوتاهی از تجربیات نویسنده در قالب واگویه ای برای روزنامه‌نگاری آشنا می‌شود. پایان‌بندی کتاب را اسناد مطبوعات استان کرمانشاه، عکس‌های مستند تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه، نام نامه نشریه‌ها و منابع تشکیل می‌دهد.

آماری که نویسنده در بخش اسناد مطبوعات استان کرمانشاه درباره تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه از آغاز تا سال 1391 ارائه داده است؛ نشان می‌دهد که در دوره قاجار طی 19سال 21 عنوان نشریه، در مدت 53 ساله دوره پهلوی 97 عنوان نشریه و در دوره جمهوری اسلامی 55 عنوان نشریه در کرمانشاه به چاپ رسیده است. (ص 510 کتاب)

مؤلف در این کتاب پیشینه تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه را یکصد و شش سال می‌داند و در واقع تلاش دارد حق مطلب را درباره روزنامه بیستون به جای آورد. وی براساس یافته‌ها و بررسی منابع معتبر به این نتیجه رسیده است که نخستین روزنامه رسمی کرمانشاه که به صاحب امتیازی ابوالقاسم خان لاهوتی شاعر کرمانشاهی در سال 1325 قمری انتشار یافته، روزنامه بیستون نام دارد و این دیدگاه که نخستین روزنامه استان، روزنامه کرمانشاه است را مردود اعلام می‌کند.

بنا بر نظر مؤلف کتاب، تمامی مؤلفین کرمانشاهی آنجایی که خواسته‌اند به تاریخچه مطبوعات کرمانشاه بپردازند، به صراحت از روزنامه کرمانشاه به عنوان نخستین روزنامه کرمانشاهی نام برده‌اند. ولی نویسنده کتاب، دست کم سه سند را رویت کرده است که جملگی نشان دهنده انتشار روزنامه بیستون به عنوان نخستین روزنامه کرمانشاه است.

 

بیوگرافی نویسنده

محمدحسین شیریان از فعالان مطبوعاتی استان کرمانشاه به شمار می‌آید. او زاده کرمانشاه و متولد 1335 است. وی دارای تحصیلات کارشناسی در رشته پژوهشگری علوم اجتماعی و روزنامه‌نگاری است.فعالیت‌های او عبارت‌اند از:

·      چاپ نخستین داستانش درسال 1358 در مجله فرهنگی‌ـ هنری سروش

·      نویسندگی در رادیو و تلویزیون کرمانشاه

·      چاپ مقالات اجتماعی و پژوهشی در نشریات ادواری استانی و کشوری از سال 1368

·      مدیر مسئول هفته‌نامه شهروند کرمانشاه

·      همکاری در تأسیس و راه‌اندازی چند نشریه

·      برگزیده شدن تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه به عنوان پژوهش برتر از سوی اداره ارشاد استان کرمانشاه در سال 1381

·   شرکت در چندین نمایشگاه استانی عکس، دانشگاه هنر تهران، موزه عکس‌خانه شهر تهران، فرهنگسرای نیاوران، کاخ موزه گلستان و خانه عکاسان ایران

·      نمایش عمومی یکی از آثارش در مسابقات بین‌المللی عکس آلمان و امارات متحده عربی

·      کسب مقام دوم کشوری در رشته عکاسی درباره زندگی عشایر غرب ایران

 

موضوع کتاب

پژوهش حاضر که اکنون پس از مدت‌ها در قالب کتاب به زیور طبع آراسته شده، تلاش بیش از چهارده ساله نویسنده محترم را به تصویر می‌کشد. این اثر بنا دارد مخاطبان را با اطلاعات وسیع و مبسوطی در عرصه تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه آگاه کند.

با تورق اثر حاضر می‌توان دریافت که موضوع کتاب به بررسی، فعالیت ، تحلیل و معرفی مطبوعات و روزنامه‌نگاران استان کرمانشاه اختصاص دارد تا به قول نویسنده نسل امروز با پشتوانه عمیق فرهنگی خود با تاریخ مطبوعات یکصد و شش ساله اخیر یکی از استان‌های کشور آشنا شود. (ص 21 کتاب) از منظر این پژوهشگر مطبوعاتی، همه این تلاش‌ها برای آن است که تاریخ منسجمی از روزنامه‌نگاری استان کرمانشاه در پیش روی پژوهشگران، مورخان و روزنامه‌نگاران قرار گیرد.

این کتاب ضمن معرفی و بازشناسی محتوایی مطبوعات استان کرمانشاه از سال 1285 تا 1391 شمسی کوشیده است، اطلاعات تکمیل‌تری شامل جداول آماری، اسناد و متون تاریخی در اختیار مخاطبان قرار دهد تا از این طریق گرد و غبار فراموشی از چهره پدیدآورندگان آثار در عرصه روزنامه‌نگاری زدوده شود. (ص 27 کتاب)

 

هدف از انتشار کتاب

این پژوهشگر محترم، با درک درستی که از مطبوعات محلی دارد و آن را پایگاه قدرتمند ارائه اندیشه و زمینه تحول اجتماعی می‌داند؛ کوشیده اطلاعات تازه‌ای را پیش روی اصحاب رسانه، مورخان و پژوهشگران قرار دهد.

در وهله نخست برای آنکه تصویری واقعی از مطبوعات استان ترسیم کند، پرسش‌هایی را مطرح ساخته است که به بازنمایی اهمیت موضوع و رمزگشایی ابعاد مسئله کمک می‌کند. از دریچه این پرسش‌های ذیل است که می‌توان به افق نگاه او پی برد:

·   آیا می‌توان تاریخ انتشار نخستین نشریه کرمانشاهی را 1327 قمری دانست و یا اینکه سرآغاز تاریخ مطبوعات استان با روزنامه کرمانشاه است؟

·   آیا کتاب تذکره مختصر شعرای کرمانشاه، انجمن‌های ادبی و مطبوعات به قلم باقر شاکری، از اطلاعات دقیق برخوردار است؟

·   آیا در کتاب‌های مرتبط با تاریخ مطبوعات ایران اطلاعات دقیقی از مطبوعات کرمانشاه به طور صحیح و با تعداد عناوین واقعی وجود دارد؟

·      آیا نشریه‌ای از قلم نیفتاده و اطلاعات بیشتری در این زمینه در دست نیست؟

مؤلف کتاب، برای پاسخ به سؤالات مطرح شده و برطرف شدن دغدغه‌های فکری خود آستین همت را بالا زده و برای خلق اثری که حاصل آن به افزونگی دانش بینجامد، اهداف ذیل را پی گرفت:

·      پیگیری و جمع‌آوری اسناد، روزنامه‌های مهم از کتابخانه‌های معتبر کشور و مراجعه به روزنامه‌نگاران و وابستگان به آن‌ها.

·      بررسی تطبیقی مطبوعات کرمانشاه و اصحاب روزنامه‌نگار در یکصد و شش سال اخیر.

·      تهیه مجموعه‌ای منظم و منسجم از تاریخ مطبوعات کرمانشاه.

·   مراجعه به منابع مختلف از جمله افراد مطلع و آگاه، روزنامه‌نگاران قدیمی و کنونی، اسناد و کتاب‌های موجود درباره مطبوعات کرمانشاه.

·      به‌دست آوردن آمار تقریباً دقیق از فراوانی مطبوعات کرمانشاه.

·      تطبیق منابع مختلف و بررسی صحت و سقم اطلاعات به‌دست آمده با واقعیات تاریخی.

·   تهیه و به‌دست آوردن اسناد، عکس، کتب و مطالب مرتبط با تاریخ مطبوعات کرمانشاه و بررسی و تصحیح منابعی که به اشتباه روزنامه‌های استان را زیر مجموعه شهرهای دیگر معرفی کرده است.

·      تهیه فهرستی از مطبوعات کرمانشاه برحسب تاریخ انتشار در سه دوره تاریخی قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی.

 

جایگاه کتاب

مجموعه حاضر، نخستین اثر تحقیقی در زمینه تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه بشمار می‌آید. دشواری‌ها و موانعی که مؤلف کتاب دربه ثمر رسیدن این تحقیق متحمل شده است، ارزش کار وی را دو چندان ساخته است.

نویسنده در بخش اول کتاب با عنوان تاریخ مطبوعات و اهمیت آن به دشواری‌های موجود پرداخته و با اذعان به استفاده از مجموعه اطلاعات مورد نیاز از کتابخانه‌های معتبر، دانشگاه‌های کرمانشاه، تهران، مشهد و افراد مطلع، به این نتیجه رسیده است که این اطلاعات پراکنده، گاه متناقض و در برخی از موارد دست نیافتنی است. (ص 28 کتاب)

وی خاطر نشان می‌کند که تنها منبع قابل مراجعه برای محققین کرمانشاهی کتاب تذکره مختصر شعرای کرمانشاه- انجمن های ادبی و مطبوعات تألیف مرحوم باقر شاکری در سال 1337 قمری است که برخی از نویسندگان بدون اضافه و یا کاستن حتی کلمه‌ای، متون مندرج در (تذکره مختصر) را مجدداً با اشاره‌ای هرچند کوتاه از اصل منبع به چاپ رسانده‌اند که تفاوتی با آنچه ابتدا در سال 1326 و سپس در سال 1337 توسط آقای باقر شاکری منتشرشده، ندارد (ص 9ـ 28 کتاب)

به باور نویسنده، چون صحت و سقم اطلاعات مربوط به مطبوعات کرمانشاه در سایر کتب تاریخ مطبوعات ایران مورد بازبینی قرار نگرفته است، بنابراین مبنای کار خود را ابتدا بررسی و رفع تناقض‌های موجود براساس مراجعه و تطابق با متون مستند، مصاحبه با دست‌اندرکاران مطبوعاتی و دست‌یابی به اصل نشریات قرار داده است. از این منظر، تلاش وی فقط به بازشناسی مطبوعات کرمانشاه معطوف نشده بلکه تا حد امکان نسبت به رفع اشکالات و تناقضات موجود اهتمام ورزیده است.

بنابراین باید گفت که این اثر نخستین تلاش پژوهشی درباره تاریخ مطبوعات 106 ساله اخیر استان کرمانشاه است که در نتیجه، عمق تاریخ مطبوعات استان نسبت به آنچه که بیش تر گفته شده 3 سال افزایش و چهل و یک نشریه فراموش شده نیز کشف و تاریخ تقریباً کاملی از جراید کرمانشاهی درآن فراهم آمده است. (ص 23 کتاب)

 

ویژگی‌های مهم کتاب

درست است که این کتاب نخستین تلاش پژوهشی درباره تاریخ مطبوعات 106 ساله استان کرمانشاه به حساب می‌آید. اما آنچه که باعث برجسته شدن ویژگی‌های اثر حاضر شده؛ آن است که وی با پیگیری‌های مستمر خود و با تکیه بر منابع معتبر، روزنامه بیستون به صاحب امتیازی ابوالقاسم خان لاهوتی شاعر کرمانشاهی را نخستین نشریه رسمی کرمانشاه معرفی کرده است (ص 39 کتاب)

وی در بخش دوم کتاب: نخستین روزنامه کرمانشاهی کدام است در ذیل بیستون نخستین روزنامه رسمی شهر کرمانشاه به طور مفصل به بررسی این موضوع پرداخته است.

علاوه‌بر این همت نویسنده، در کشف چهل و یک نشریه فراموش شده را که بر غنای این مجموعه افزوده را نباید فراموش کرد.

عناوین نشریات فراموش شده از سال 1285 تا 1337 شمسی که به گواه پژوهشگر ذکری از آن‌ها در منابع تاریخ مطبوعات به میان نیامده با تفکیک 12 عنوان در دوره قاجار و 29 عنوان در دوره پهلوی به شرح ذیل است:

دوره قاجار: اخبار، افق روشن، انقلاب غرب، تازه ایران، تجارت، حرف‌های حسابی، رستخیز غرب، شهاب ثاقب، طاق وستان، طلیعه سعادت، فریاد غرب، مفتش ایران.

دوره پهلوی: آریا، اختر گردون، اسلامیت، انجمن ادبی سخن، تاح آسیا، خواندنی‌های کرمانشاه، دست کارگر، دعوت الاسلام، راننده، سالنامه اداره معارف، سالنامه ترویج کشاورزی استان پنجم، سالنامه دبیرستان شاهپور، سالنامه غرب، سعادت غرب، شارژوم، شاهین ورزشی، شهرداری کرمانشاه، صدای سرحد، صدای کرمانشاه، فریاد ایران، کاروان جوان، کاروان غرب، محرومین، مرآت، ندای کرمانشاه، نظارت ملی کرمانشاه، نفحات، نهضت جوانان و نهضت غرب.

افزون بر این نویسنده از روش تلفیقی برای رسیدن به مقصود بهره جسته است. به همین دلیل تا حدودی توانسته است، اشتباهات پیشینیان را واکاوی کند و اطلاعات مفیدی از نشریات فراموش شده در اختیار مخاطب قرار دهد.

وی دراین تحقیق از روش اسنادی و کتابخانه‌ای برای مراجعه به کتابخانه‌های معتبر استانی و کشوری؛ به عنوان روزنامه‌نگار پیشکسوت از روش میدانی و مشاهده مستقیم برای تهیه اطلاعات از طریق مراجعه به آگاهان محلی، روزنامه‌نگاران و دفاتر نشریات، مصاحبه حضوری و جمع‌آوری عکس؛ از روش تحلیل محتوا برای جمع‌آوری تاریخ سیاسی‌ـ اجتماعی یکصد سال اخیر و استفاده از رسانه‌های مجازی برای مراجعه به اینترنت و وب‌سایت‌های نشریات بهره‌گیری کرده است.

 

ضعف‌ها و کاستی‌های کتاب

·   مخاطب وقتی، بخش معرفی مطبوعات کرمانشاهی در دوره قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی را مورد دقت و مطالعه قرار می‌دهد، متوجه می‌شود که مؤلف، نشریاتی را که هرگز منتشر نشده یا انتشار آن‌ها محل تردید جدی است و تنها بدلیل داشتن تقاضای صدور مجوز و یا اینکه مجوزشان صادر شده ولی توفیق انتشار نیافته و حتی برخی از آن‌ها برپایه تشخیص مؤلف، جزو نشریات کرمانشاهی به حساب نمی‌آید در زمره نشریات کرمانشاهی به حساب آورده است. متأسفانه معلوم نیست بر چه اساسی چنین اسامی که تنها عنوان نشریه را یدک می‌کشند به آمار مطبوعات کرمانشاه افزوده شده و در قالب جداول آماری نیز به عنوان نشریات چاپ کرمانشاه قرار گرفته است.

شایسته آن بود که مؤلف کتاب در مواجهه با چنین عناوینی که هرگز به دست چاپ سپرده نشده، بخش جداگانه‌ای با عنوان نشریات منتشر نشده کرمانشاه اختصاص می‌داد. تا آمار غیرواقعی از مطبوعات کرمانشاهی به‌دست نمی‌آمد. اقدام وی نه تنها، باعث اشاعه و ترویج آمار غیرواقعی در جامعه می‌شود بلکه ضایعه جبران ناپذیری را بر پیکره تاریخ مطبوعات وارد خواهد کرد.

از میان مطبوعات دوره قاجار، نشریاتی که تنها درخواست مجوز داشته و یا انتشار نیافته ولی در آمار مطبوعات چاپ کرمانشاه جای گرفته؛ به قرار ذیل است:

رستخیزغرب (ص117 کتاب)، فریادغرب (ص119کتاب)، انقلاب غرب (ص120کتاب)، اخبار (ص120کتاب) و تجارت (ص123کتاب).

همچنین در بخش مطبوعات دوره پهلوی عناوین آن دسته از نشریاتی که درخواست مجوز داشته یا مجوز را دریافت کرده ولی هرگز انتشار نیافته و حتی در زمره نشریات کرمانشاهی قرار نمی‌گیرد اما در آمار مطبوعات کرمانشاهی آمده؛ عبارت‌اند از:

نفحات (ص157کتاب)، نهضت غرب (ص 165)، مرآت (ص 191)، ستاره غرب ـ تهران (ص 209کتاب)، روزنامه فروهر (ص 235 کتاب)، غرب ایران ـ تهران (ص 242 کتاب)، اسرار حق ـ اصفهان (ص 250 کتاب)، غرب (ص 251 کتاب)، کرمانشاه مبارز (ص 268 کتاب)، غرب بیدار (ص 291 کتاب)، کاروان جوانی (ص 300 کتاب)، کاروان غرب (ص 300 کتاب)، صدای کرد (ص 302 کتاب)، دست کارگر (ص 331 کتاب)، راننده (ص 331 کتاب)، عقاب جنوب (ص 340).

در بخش مطبوعات دوره جمهوری اسلامی نشریاتی که موفق به اخذ مجوز شده ولی هرگز انتشار نیافته به قرار ذیل است:

پژوهشنامه زبان و ادبیات فارسی (ص 443 کتاب)، پیک یلان (ص 454 کتاب).

براساس محاسبه نگارنده این سطور، از مجموعه آمار 173 عنوان نشریه معرفی شده در کتاب، باید 23 عنوان آن را درقالب نشریات منتشرنشده به حساب آورد. بنابراین جدول اطلاعات آماری تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه (ص 510 کتاب) بیانگر واقعیت آماری مطبوعات این استان نیست. لذا اگر آمار 23 عنوان نشریه منتشر نشده را از مجموع 173 عنوان نشریه کسر کنیم، رقم صحیح 150عنوان نشریه به‌دست می‌آید.

·   وقتی نشریه‌ای دوره‌های مختلفی را پشت سرنهاده، دیگر نیازی نیست برای هر دوره، عنوان مستقلی را در نظر بگیریم. زیرا منجر به پدیدار شدن آمار غیرواقعی نشریات می‌شود. بنابراین شایسته است پس از انتخاب اولین عنوان که سرشناسه اصلی نشریه محسوب می‌شود، در ذیل توضیح به دوره‌هایی که یک نشریه طی کرده اشاره کنیم و از خلق عناوین تکراری که در داخل پرانتز با عبارت نامأنوس دوره یا دوره سوم مشخص شده، اجتناب ورزیم. این کار باعث می‌شود که ما به عنوانی که صاحب مجله برای مجله‌اش در نظر گرفته، احترام بگذاریم و از طرف دیگر از اعمال سلیقه شخصی برای شکل‌گیری عناوین تکراری بپرهیزیم و دوره‌های انتشار نشریه را در قسمت یادداشت مورد بررسی قراردهیم. به این ترتیب، با بهره‌گیری از سیستم ارجاع، همه عناوین بعدی را به عنوان پذیرفته شده پدیدآور اصلی ارجاع می‌دهیم.

با این توضیح به نمونه‌هایی که نویسنده برمبنای دوره انتشارنشریه، عنوان مشابه و مستقلی را به‌وجود آورده؛ اشاره می‌کنیم:

مثلاً روزنامه بیستون که تجربه انتشار سه دوره را در زمان قاجار و پهلوی داشته؛ با سه عنوان جداگانه و مشابه به مخاطب معرفی شده است. یک‌بار با نام بیستون در صفحه 69 کتاب، بار دیگر با عنوان بیستون (دوره دوم) آمده در صفحه 85 کتاب و دست آخر با عنوان بیستون (دوره سوم) در صفحه 138 کتاب ظاهر شده است. در حالی که نیازی به خلق عناوین جدید نبود و در ذیل عنوان اصلی به دوره‌های بعدی نشریه پرداخته می‌شد.

همین اشکالات درباره معرفی نشریه کرمانشاه در دوره قاجار (ص 76 کتاب) و همان کرمانشاه با پسوند (دوره دوم) آمده در دوره پهلوی صفحه 144 کتاب؛ رهبر (ص 160 کتاب) و همان رهبر با پسوند (دوره دوم) آمده در دوره پهلوی صفحه 273 کتاب؛ کوکب غرب (ص 179 کتاب) و همان کوکب غرب با پسوند (دوره دوم) آمده در دوره پهلوی صفحه 194 کتاب؛ شاهد غرب (ص 328کتاب) و همان شاهد غرب با پسوند (دوره دوم) آمده در دوره پهلوی صفحه 339 کتاب؛ طوفان غرب دوره پهلوی (ص 219 کتاب) و با عنوان طوفان غرب کهن، آمده در دوره جمهوری اسلامی صفحه 356، وجود دارد.

جالب آنکه، مؤلف کتاب در معرفی نشریه سعادت ملی (ص 196کتاب) که در دوره پهلوی به چاپ رسیده؛ در توضیح درون متنی به دوره دوم انتشار نشریه اشاره داشته ولی براساس همان شیوه‌ای که برای نشریاتی که دوره دوم داشته و عنوان مستقلی را به آن‌ها اختصاص داده، عمل نکرده است.

بنابراین آن دسته از نشریات مشابه را که در چند نوبت به عنوان نشریه مستقل معرفی شده؛ باید در قالب یک عنوان اصلی گنجاند و این تعداد را از آمار تصحیح شده قبلی (150عنوان) کسر کرد تا آمار دقیق نشریات کرمانشاهی بر مخاطبین روشن شود.

·   شهاب ثاقب مربوط به دوره قاجار یک‌بار با عدد (1) داخل پرانتز در صفحه 66 کتاب و بار دیگر همان عنوان در دوره پهلوی با عدد (2) داخل پرانتز در صفحه 240 کتاب آمده است. آنچه مسلم است این دو عنوان مشابه، هیچ ارتباطی با یکدیگر نداشته و هر کدام دارای یک عنوان مستقل است. بنابراین ضرورتی برای تشخیص این دو عنوان با عدد نبود. همین مسئله درباره نشریه غرب ایران (1) صفحه 110 کتاب و غرب ایران (2) آمده در صفحه 242 کتاب و ندای کرمانشاه (1) صفحه 257 کتاب و ندای کرمانشاه (2) آمده در صفحه 326 کتاب صدق می‌کند.

·   بخشی از صفحات کتاب دچار آشفتگی شده است. به این معنی که بعد از صفحه 368، مطالب صفحات 369 تا 385 برعکس و از چپ به راست صفحه‌بندی شده و مخاطب را دچار سردرگمی می‌کند.

·   بر روی جلد کتاب و فهرست مطالب، دوره تاریخی از سال 1324ق/1285 تا 1391ش در نظر گرفته شده است ولی صفحه 57 از فصل اول کتاب، تاریخ مبدأ تحقیق را 1325 قمری نشان می‌دهد. آنچه که در بخش فهرست مطالب فصل سوم (صفحه 9کتاب) با عنوان مطبوعات دوره جمهوری اسلامی ازسال 1358 تا 1390 آمده، با تاریخ پایانی روی جلد کتاب یعنی 1391 ش و همچنین جدول فهرست مطبوعات استان کرمانشاه در دروه جمهوری اسلامی از سال 1358 تا 1391 (ص 349 کتاب) همخوانی ندارد. با مروری بر فهرست عناوین نشریاتی که به ترتیب الفبایی تنظیم شده، علی‌رغم اینکه به نشریات کرمانشاهی تا پایان 1391 تأکید دارد، تنها به معرفی نشریات تا پایان 1390 بسنده شده است.

 

نشریات جا افتاده

حق مطلب آن بود که مؤلف محترم، در کنار بازشناسی مطبوعات رسمی و مجوزدار استان، فصل جداگانه‌ای را به معرفی مطبوعات داخلی اداره‌ها و نهادها اختصاص می‌داد.

جست‌وجویی که در لابه‌لای صفحات منابع مختلف انجام گرفت، به نشریاتی دست پیدا کردم که نشانی از آن‌ها در کتاب آقای شیریان نبود. طی تماسی که با پژوهشگر محترم انجام گرفت، وی ابراز داشت که عناوین به‌دست آمده در دسته‌بندی نشریات داخلی مراکز دولتی قرار می‌گیرد و به عبارتی در ردیف نشریات رسمی استان کرمانشاه نمی‌گنجد.

اما شواهد امرچیز دیگری را نشان می‌دهد. نخست آنکه اطلاعات به‌دست آمده از نشریات آزرم، پیام رهنورد (انجمن صنفی مدیران شرکت‌ها و مؤسسات مسافربری کرمانشاه)، پیام کرمانشاه، روشن فکر و ریژاو از فهرست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (بانک اطلاعات نشریات تا پایان 1384، ص2) استخراج شده و این منبع بیانگر مجوزدار بودن این نشریات است.

درخصوص دو نشریه پیام برق غرب (شرکت برق منطقه‌ای غرب) و ندای زاگرس که اطلاعات آن‌ها از فهرست خانم مهاجرزاده به‌دست آمده، نکته‌ای که بر بولتن بودن یا خبرنامه داخلی دلالت کند، وجود ندارد. بنابراین می‌توان این نشریات را به عنوان نشریات فراموش شده که در کتاب حاضر ذکری از آن‌ها به میان نیامده، تلقی کرد.

از سوی دیگر به همان دلیلی که نویسنده محترم در کتاب خود نسبت به معرفی نشریاتی چون پیک یار (دبیرخانه شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر)، فرهنگ کرمانشاه (اداره کل فرهنگ ارشاد اسلامی کرمانشاه)، نیک (دبیرخانه کانون‌های فرهنگی هنری مساجد) توجه داشته؛ همان‌طور باید در معرفی نشریات مورد اشاره اهتمام می‌ورزید. مشخصات شناسنامه‌ای این نشریات عبارت‌اند از:

آزرم؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: علیرضا آزرمی، هفته‌نامه (بانک اطلاعات نشریات تاپایان 1384، ص2)

پیام برق غرب؛ صاحب امتیاز: شرکت برق منطقه‌ای غرب، مدیرمسئول: قدرت‌الله پرویزی، ماهنامه خبری‌ـ آموزشی، 1377 (مهاجرزاده، ج اول، 1388: 450)

پیام رهنورد؛ صاحب امتیاز: انجمن صنفی مدیران شرکت‌ها و مؤسسات مسافربری کرمانشاه، مدیرمسئول: مرتضی عمرائی، ماهنامه، (بانک اطلاعات نشریات تا پایان 1384، ص 25)

پیام کرمانشاه؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: حسن حیاتی، هفته‌نامه (همان: 26)

روشن فکر؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: داریوش پورجعفری، ماهنامه (همان: 49)

ریژاو؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: کریم کریم‌پور، هفته‌نامه (همان: 50)

ندای زاگرس؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: بهناز پیرانداخ، سردبیر: سیدخلیل سجادی اسدآبادی، ماهنامه اجتماعی، 1379 (مهاجرزاده، جلد دوم، 1388: 1390)

 

سخن پایانی

حرکت رو به جلوی نویسنده در جهت ارتقای سطح دانش و فرهنگ استان کرمانشاه ستودنی است. به قول سیدفرید قاسمی تهیه چنین آثاری پایه اصلی تاریخ‌نگاری مطبوعات ایران را تشکیل می‌دهد. باید دانست اگر چنین منابعی در دست نباشد چگونه می‌توان به گذشته پُر رمز و راز مطبوعات ایران سرک کشید و نقشه راه آینده را ترسیم کرد. تلاش‌هایی از این دست زمانی اهمیت دو چندان پیدا می‌کند که بدانیم پژوهشگر محترم نه تنها نظاره‌گر کاستی‌های موجود نبوده، بلکه بر سر طاقچه عادت ننشسته و جان و تن خود را به مشقاتی که در راه تحقیق وجود داشته، سپرده است. وی برای بازنمایی آنچه که تاکنون درپرده ابهام بوده جست‌وجوی خانه‌به‌خانه، گفت‌وگو با روزنامه‌نگاران پیشکسوت و بررسی اشکالات پیشینیان را سرلوحه کارخود قرارداده است. پیداست که تلاش‌هایی از این دست، برای مشتاقان روزنامه‌نگاری و اهالی مطبوعات، تجربه‌های گران‌سنگی را به ارمغان می‌آورد تا ازاین رهگذر به نقاط ضعف و قوت پیشینیان خود پی ببرند. با اذعان به اشکالاتی که به این اثر وارد شد؛ باید گفت که تهیه چنین مجموعه‌ای ازحوصله بالای این پژوهشگر سرچشمه می‌گیرد. در اینجا لازم است به پدیدآورنده محترم که برای خلق چنین اثری راه دشواری را پیموده و به اداره کل ارشاد استان کرمانشاه بابت حمایت خود از چاپ این کتاب، دست مریزاد گفت.

پی نوشت

mehdijkh@yahoo.com

 

منابع

بانک اطلاعات نشریات تا پایان 1384، تهران، اداره کل مطبوعات و خبرگزاری‌های داخلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

مهاجرزاده، طاهره (جلد اول: 1388)، فهرست روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌ها در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی از آغاز تا پایان سال 1384، مشهد، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

مهاجرزاده، طاهره (جلد دوم: 1388)، فهرست روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌ها در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی از آغاز تا پایان سال 1384، مشهد، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

 

این نقد در مجله کتاب ماه کلیات شماره 194 بهمن 1392 به چاپ رسیده است.

 

تعداد بازدید : ۱,۱۹۶
(شنبه ۳ اسفند ۱۳۹۲) ۱۱:۴۴
ایمیل را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید