دوشنبه / ۲۰ آبان ۱۳۸۷ / ۱۴:۵۹
سرویس : آموزش
کد خبر : ۸۰۳
گزارشگر : ۵۵۱
سرویس آموزش

گرافیک و روزنامه‌نگاری بحران. گفت‌وگو با استاد قباد شیوا

مصاحبه‌کنندگان:محمدرضا خطیبی‌نژاد و رسول انبارداران

گرافیک و روزنامه‌نگاری بحران. گفت‌وگو با استاد قباد شیوا
(دوشنبه ۲۰ آبان ۱۳۸۷) ۱۴:۵۹

این گفتگو در هفتاد و چهارمین شماره فصلنامه رسانه چاپ شده است.
قرار است دربار? گرافیک در روزنامه‏نگاری بحران گفت‏وگو کنیم. چند روز جلوتر با استاد هماهنگ کردیم‎ و سؤالات را هم برای ایشان فرستادیم. میانه تیرماه است. دیگر تفاوتی نمی‌کند که روز است یا شب.گرمای هوا حتی در نبود خورشید مرداد 87 نیز غیر قابل تحمل شده است. ما درست در اوج گرما (ساعت 2 بعد از ظهر) به سوی محل قرارمان که همان دفتر آموزشی استاد قباد شیوا است راه می‎افتیم. ده دقیقه دیر می‎رسیم، اما ایشان با خوش‎رویی تمام از ما استقبال می‎کنند. اولین سؤال‏مان را در گرماگرم پذیرایی مطرح می‎کنیم و این گفت‏وگو تا دو ساعت ادامه می‏یابد.
استاد قباد شیوا از 45 سال پیش، پس از فارغ‎التحصیل شدن از رشته نقاشی، وارد حوزه طراحی و گرافیک شده است. از استاد، کارهای فراوانی در بخش‌های کتاب، مجله و پوستر چاپ و منتشر شده است. شاگردان بسیاری را نیز آموزش داده‌اند. برای دیدن بخشی از کارهای او کافی است سری به آدرس اینترنت‌
www.shivadesign.com  بزنید.
     به نظر استاد قباد شیوا طراحی مطبوعاتی هنر نیست بلکه یک استادکاری است مانند سایر استاد کار‌هایی که در مشاغل گوناگون کار می‌کنند، مگر آنکه طراح دارای ویژگی‎های ذاتی یک هنرمند باشد. وی همچنین معتقد است، قاعد? آنومالی (Anomaly)  بیشترین کاربرد را در القای فضای بحران، در روزنامه‌ها، دارد. ”نقش غلط“ همان ابتکار جالب و ظریفی است که بافندگان قالی برای جلب توجه بیننده،  یک شاخصه و اشتباه عمدی در بافت فرش از خود به جای می‌گذاشتند، یکی از معانی این واژه است. استاد دربار? قواعد دیگری نیز سخن گفته است... .

• موافق‏اید ابتدا دربار? گرافیک مطبوعاتی توضیحاتی ارائه کنید، می‎خواهیم بدانیم اساساً به چه چیزی گرافیک مطبوعاتی گفته می‎شود؟
 ابتدا لازم است توضیح بدهم که منظور ما از مطبوعات، مطبوعاتی است که به صورت دوره‌ای و پی‏درپی (periodical) منتشر می‏شوند. یعنی روزانه، هفتگی، دو هفتگی یا ... و گرافیک مطبوعاتی در واقع شخصیت بصری نشریه است. یعنی آن چیزی که با چشم دیده و درک می‎شود. یک طراح در مطبوعات نقش یک ژورنالیست بصری را دارد. ژورنالیسم بصری، یعنی با طراحی گرافیک خبری را از راه چشم منتقل کردن؛ و به نوعی  تمامی آنچه در یک روزنامه داریم، در یک قالب بصری مطلوب عرضه نمودن. بنابر‌این یکی از خصوصیات عرض? مطبوعات چگونگی لی‏اوت (Layout) آن است. عکس، تکستچر (Texture، شالوده، تاروپود)، که شامل عکس و متن و دیگر عناصر بصری است، و تعادل کاغذ، کلیتی است همچون یک پرده نقاشی در جلوی چشم مخاطب؛ بدین‏ترتیب می‌توان گفت که طراح گرافیک، خصوصیات بصری هرصفحه روزنامه را شکل می‌دهد و نگاه‏ها را به‌صورت شدید یا ضعیف متوجه خبر بحران می‏کند. 
• آیا می‎توانیم گرافیک مطبوعاتی را از گرافیک دیگر حوزه‎ها جدا کنیم، یعنی بگوییم گرافیک کتاب این شاخصه‎ها را دارد و گرافیک پوستر این‎گونه است و گرافیک مطبوعات هم باید دارای این ویژگی‎ها باشد؟ آیا عناصر متفاوتی دارد؟
به‎طور کلی فردی که تخصص‏اش طراحی گرافیک است، تفاوتی نمی‎کند که طراحی روزنامه، مجله یا پوستری به او بدهند یا طراحی جلد کتابی را. او باید بتواند انرژی بصری هر سطحی را  تقویت کند.
• آیا متخصص گرافیک مطبوعاتی با سایر رشته‎های گرافیکی تفاوت دارد و اگر چنین است  این تفاوت در چیست و چنین گرافیکی ‎باید دارای چه ویژگی‌هایی باشد؟
این باز می‏گردد  به مبحث زیبایی‎شناسی یا انطباق قالب و محتوی در یک اثر. چرا که قواعد و خصوصیات زیبایی‎شناسی یک ماهنامه با یک روزنامه فرق می‎کند. در اینجا  با پوستر و بروشور مقایسه‎اش نمی‎کنیم. هر دیزاینی در دنیا دوره‎ای دارد. فرض کنید صفحه‏آرا یا ‏”لی‏اوت مَن“Layout man]، یعنی فردی که در نشریه وظیفه دارد ترتیب قرارگرفتن عکس و نوشته را مشخص یا کنترل کند[، که یک روزنامه را چیدمان می‎کند، وقت زیادی ندارد. حتی طراح، وقتی که یک مجله هفتگی طراحی می‎کند زمان کمی در اختیار دارد اما  اگر ماهیانه باشد فرصت بیشتری دارد. فرصت دارد برای ری‏دیزاین Redisgin]، بازنگری  و اجرای مجدد طراحی نشریه[. اما در روزنامه‌ها به آن معنا که اکتیویته Activity] = کنش‏ورى[ بیشتری دارد و فرصت زمان تولیدش خیلی کم است، معمولاً از بهترین طراحان ماهرگرافیک استفاده می‎شود، یعنی طراحی که بتواند سریع اجرا کند و به مسائل فنی چاپ کاملاً احاطه داشته باشد.
• در همه جای دنیا این‎گونه است؟
بله، البته به غیر از ایران. چون این کار یعنی کار در مطبوعات مهارت بیشتری می‎خواهد. در قدیم روزنامه‎ها اصلاً طراح گرافیک نداشتند، صفحه‎بند خودش مطالب را در گارس? حروفش می‎چید. اصلاً طراحی مطبوعات و ارجاع به طراح گرافیک نبود. حدوداً سی یا چهل سالی است که مطرح شده است یک نفر باید بیاید به‏عنوان طراح گرافیک روزنامه را طراحی کند. من یادم هست که روزنامه‎ها یک چیزی داشتند به اسم ”مسطر“. اگر یادتان باشد در گذشته حروفچینی بود که به او ”دبیر“ می‏گفتند. واقعاً کار و تبحرش شاهکار بود. او بی‏آنکه طرح مکتوبی در اختیار داشته باشد مجموعه حروفی را که اصطلاحاً به آن ”خبر“ می‌گفتند و کلیش? عکس‌ها و طرح‌ها را در صفحه جای می‌داد و در حقیقت طراحی صفحه را برعهده داشت. البته گاهی هم این کار را سردبیر یا مسئول بخش (مثلاً اقتصاد، ورزش یا هنر ...) انجام می‏داد اما خب اَلان در دنیا ماهرترین‎ طراحان را برای مطبوعاتی که زمان تولیدشان  خیلی کم است دعوت می‎کنند. برای اینکه بتواند تصمیم بگیرد و اعتماد به نفس داشته باشد و بداند که اندازه و نوع حروف و طول سطر را درست تعیین کرده و بهترین عکس و بهترین گزینه‌ها و فضا‌ها را انتخاب کرده است. در مطبوعات این سرعت یکی از مهم‌ترین شاخصه‎ها است.
• آیا ویژگی‎ دیگری را هم می توان برشمرد؟
مطبوعات را در یک تعریف دیگر می‎توان نوعی سوپرمارکت دانست. در سوپرمارکت‏ها آن‏قدر کالا وجود دارد که مسلماً انسان به هم? آن نیازی ندارد، اما بر‌می‌دارد و می‌خرد و به همراه ‌می‏برد. حال آنکه در ابتدا قصد داشته مثلاً فقط ماست بخرد. با این نگاه لی‏اوت صفحات مطبوعات خصوصیات خاص خودش را پیدا می‎کند: مطالب گوناگون در کنار هم چیده ‌می‏شوند، درست مثل سوپرمارکت. با این تعریف که ما در مطبوعات سوپرمارکتِ اطلاعات داریم.
• در واقع ویژگی دوم در این است که طراح گرافیک این سوپرمارکت را درست بچیند. دقیقا.ً
• آیا ویژگی دیگری را هم می‎توان نام برد؟
سومین مشخصه را هم می‎توان در کیفیت کاغذ و چاپ مطبوعات دانست. هیچ روزنامه‎ای در دنیا با کاغذ گلاسه چاپ نمی‌شود و چاپ، چاپ انبوه است. در عین حال چاپ و نوع کاغذ روزنامه نیویورک‎تایمز با مجله لایف کاملاً تفاوت دارد.
• بنابراین ویژگی سوم را می‎توان چگونگی  کیفیت کاغذ و نوع چاپ دانست، آن هم به دلیل تولید انبوه روزنامه‌ها. بله، و در نظر داشته باشیم که مصالح  مصرفی‎شان هم با دیگری فرق دارد.
• و این همه بر روی کار گرافیست تأثیر می‎گذارد؟ صددرصد.
• بسیار خوب، ما سه شاخص برای گرافیک مطبوعاتی در نظر گرفتیم.
البته اینها چیزهایی است که با چشم دیده می‎شود، حالا به اینکه در مقاله چه نوشته شده، و تیتر و عنوان مطلب چیست کاری نداریم، فردی که از کنار دک? فروش مطبوعات رد می‎شود این مشخصه‏ها را به صورت بصری می‎بیند و می‎فهمد که این روزنامه است، می‎فهمد که آن یکی مجل? هفتگی است.
• در حوزه‎های مختلف، شیوه‎های گوناگون وجود دارد، مثلاً در حوز? مقاله‎ یا خبرنویسی، گزارش‎نویسی و رمان یا داستان و ... در حوز? گرافیک مطبوعاتی هم می‎توانیم یکی ـ دو مورد از شیوه‎ها را بیان کنیم؟ مثلاً بگوییم: دو شیوه یا سه شیوه وجود دارد؟  شیوه‎ای، گرافیک مطبوعاتی را این‎گونه می‎بیند، بنابراین به این شکل عمل می‎کند و شیوه‎های دیگر به نحوی دیگر؟
این چیزی که می‏گویید بیشتر مربوط می‎شود به سردبیری، ممکن است سردبیری بگوید که من می‎خواهم نیم? بالای صفحه اول را تصویر بگذارم. بنابراین طراح گرافیک حق ندارد بگوید نه، در واقع سفارش‏دهنده (در اینجا سردبیر) است.
• تصور می‎کنم که سؤال به‏درستی مطرح نشد، منظور این است که فرض کنید، در خبرنویسی دو روش داریم، نرم خبر و سخت خبر، آیا در گرافیک مطبوعاتی هم دو روش و شیوه متفاوت وجود دارد؟
نه در اینجا فرم و یا به تعبیر شما ”شیوه“، سیال است و به خواست و سفارش سردبیر و اقدام اجرایی گرافیست بستگی دارد. این‏طور بگویم، سردبیرهای مختلف سفارش‏های مختلف می‎دهند و طراح گرافیک براساس نظر سردبیر، ”قالب“  کارش را می‎چیند. ممکن است همان طراح در یک روزنام? دیگر، ”قالب“ دیگری را دستمای? کارش قرار دهد.
• در واقع نمی‎توانیم بگوییم، دو نوع یا سه نوع ”فرمت یا قالب“ خاص گرافیکی داریم؟ اصلاً
• در واقع به تعداد میزان تفکر و تخیل افراد، شیو? گرافیکی هم تفاوت می‎کند.
بله، چون که در یک سو سردبیر‎ها مختلف‏اند و در طرف دیگر نیز گرافیست یکی است.
• جایگاه عکاسی روزنامه‎ای در گرافیک مطبوعاتی چیست؟ به تعبیر دیگر، در ساختار صفحات یک روزنامه، تصویر و عکس دارای چه جایگاهی به لحاظ گرافیکی است؟
اَلان هم اگر در دنیا نگاه کنیم عده‎ای هستند که مهارت‎شان تهی? عکس خبری است، و عده‎ای دیگر مثلاً از مانکن عکس می‎گیرند. پس این سؤال را می‎باید از عکاس کرد و گفت: فرق تو که عکاسی خبری هستی با آنکه در استودیو عکس می‎گیرد در چیست؟
• سؤال را به‏گونه‏ای دیگر مطرح می کنم، اگر بگوییم که در صفحه روزنامه دو عنصر وجود دارد، تصویر و متن، (تصاویر می‎تواند طراحی باشد، کاریکاتور باشد و ...) می‎خواهم بپرسم که عکس چه درجه و یا امتیازی دارد و در تعیین کیفیت گرافیک آن صفحه چه نمره‎ای به عکس می‎دهید؟
در مطبوعات؟
• بله در مطبوعات.
فکر می‎کنم، نقش محتوا و تناسب عکس اهمیت بیشتری دارد، که البته در مطبوعات محتوای عکس می‎باید از دینامیسم بصری قوی‎تری برخوردار باشد. این دینامیسم دوگونه است: یکی در قالب فرم  یا زاویه‎ای است که عکاس در نظر گرفته و دیگری تعادل یا عدم تعادلِ سیاهی و سفیدی است که فیزیک اصلی عکس است. انرژی بصری روزنامه خیلی بیشتر از مجله هفتگی است و مجله هفتگی خیلی بیشتر از ماهنامه است. عکاس‎های خبری اولاً لحظه‎ها را می‎بینند و دیگر یاد گرفته‎اند که از چه زاویه‎ای عکس بگیرند. آنها عکس‌های خود را قبل از اینکه بگیرند  در روزنامه به صورت چاپ شده می‎بینند. و تمام اینها هم مربوط می‎شود به ترکیب‏بندی عکس، معنا و محتوای بصری که از طریق زاویه و کنتراست بیشتر ایجاد می‎شود. عکس‎های ساده برای روزنامه خوب نیست. یادم می‎آید زمانی که در مجله پاریماج بودم که هفتگی منتشر می‎شد. دوران نیکسون و ماجرای واترگیت بود. اینها می‎خواستند روی جلدِ آن شماره‎ای را که من آنجا بودم عکس نیکسون را چاپ کنند. تماس گرفتند و یک جعبه عکس برایشان آمد که در آن تماماً شیت فیلم‎های بزرگ از چهره نیکسون بود. سردبیر، طراح و مدیر هنری چهارـ‏پنج ساعت تمام شیت  فیلم‎ها را روی جعبه نورگذاشتند. و آن‏قدر بالا و پایین کردند و با ذره‎بین نگاه کردند تا در یکی از آنها عکسی را پیدا کردند که چشمان نیکسون اضطراب بیشتری داشت. همان را روی جلد کار کردند. و ما می‏دانیم که مطبوعات اول دیده می‏شود و بعد خوانده می‏شود . پس ارزش عکس خبری چه از لحاظ محتوا یا بصری و تناسب انداز? چاپ آن از اهمیت بالایی در عرضه مطبوعات برخوردار است.
شاید عکاس‎های خبری چندین عکس به شما بدهند، ما باید عکسی را انتخاب ‎کنیم که دارای حرکت باشد. در روزنامه حرفی که عکس می‎زند سهم مهم‌تر و افزون‌تری دارد.
• اگر اجازه بدهید بپردازیم به گرافیک بحران. تعریف شما از گرافیک مطبوعاتی در دوران بحران چیست، چه ویژگی‎های دارد؟
منظور گرافیک بحران در مطبوعات است؟
• بله. می‎خواهیم بدانیم چه تفاوتی با شرایط عادی دارد؟
در هر صورت با  وجود تعدد روزنامه‎ها در دنیا، از نقطه‎نظر دیزاین، حالا سردبیر یا طراح فرق نمی‎کند، می‎خواهد که به روزنامه‎اش خصیص? بصری خاص خودش را بدهد. این همان چیزی است که در اصطلاح فنی به آن ”فرمت“ ( Format ) ثابت هر نشریه  می‎گوییم.
در شرایط نرمال و غیربحرانی، تمام روزنامه‎های دنیا ”قالب بصری“ خودشان را دارند. خواننده هم به همان ”شاخصه“  عادت کرده است. خواننده‌ها به نام روزنامه توجه نمی‎کنند، بلکه عادت به کلیت قالب روزنامه می‏کنند. در این ”فرمت“‎ها همیشه یک اصل قالب، از نقطه‎نظر زیبایی‎شناسی ارتباطی وجود دارد و آن حاکمیت اصل در عین تأکید روی فرع است. یعنی همان (اصل حاکمیت اکثریت در عین تأکید روی اقلیت که در زیباشناسی آن را اصل وحدت می‏نامند) در واقع یک کلیت و نظامی هست در هر ”فرمتی“ و یک اقلیتی. کلیت حاکم در نظام صفحه اول روزنامه چیست؟ حتماً خبر روز شماست که با توجه به نظر مدیر هنری و سردبیر مشخص می‎شود که مثلاً تیتر چه باشد و مطلب به قول خودمان، داغ جلوه کند در عین اینکه خبر‌های دیگر هم در صفحه اول اظهار وجود کنند.
خصوصیت ویژه‎ای که فرمت دارد، احترام به خواننده است. خبر را باید طوری چید که خواننده آن را راحت بخواند، حروف درست باشد، تیتر به اندازه تیتر باشد و غیره. این در شرایط نرمال است که در این شرایط معمولاً از ”فرمال استراکچر“formal structure] ، ساختار متعارف[  استفاده می‏شود، و باید تعادلی گیرا، بین بافت حروف و تیتر و عکس وجود داشته باشد. بحث لجیبیلیتی حروف(legibility) و خوانایی متن (Readability) که اولی مربوط می‎شود به معماری حروف، و نوع قلم آن و دومی در رابطه با چگونگی اندازه حروف و فاصله سطرها و نهایتاً این هر دو با هم رغبت خواننده را به خواندن متن و تیتر برمی‏انگیزد. بدین‎ترتیب و با رعایت این نکات، بعضی از روزنامه‎ها را وقتی نگاه می‎کنی دوست‎داری آن را بخوانی. بعضی‎ها را برعکس، خواندن آن آزارت می‌دهد. اینها مربوط به مهارت طراح گرافیک حرفه‏ای است که چگونه کلیت کار را از هر حیث کنترل کند. ولی در شرایط بحرانی این فرمت هم باید بحرانی بشود. در این مواقع نظر سردبیری است که باید از طریق طراح اعمال شود.
• یعنی شما می‎گویید در حالت عادی هر روزنامه‎ای فرمت ویژ? خودش را دارد، حالا در شرایط بحرانی باید اتفاقی بیفتد که من به ‎عنوان یک خواننده ثابت احساس کنم که اتفاقی افتاده است.

برای مطالعه متن کامل: گرافیک و روزنامه‌نگاری بحران. گفت‌وگو با استاد قباد شیوا.فایل زیر را بارگذاری کنید.  

تعداد بازدید : ۱,۷۹۹
(دوشنبه ۲۰ آبان ۱۳۸۷) ۱۴:۵۹
ایمیل را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید